Farsa Öğrenelim - 4
Son güncelleme:
-
farsça ismin halleri - farsça dilbilgisi - farşça nasıl öğrenilir - farsça kelimelerAltıncı Ders:
* İsmin Halleri
-i hali را (râ) کتاب را ، کتابرا (kitâb-râ) kitabı
-e hali به، ب (be) بهکتاب ، بکتاب (be-kitâb) kitaba
-de hali در (der) در کتاب (der kitâb) kitapta
-den hali از (ez) از کتاب (ez kitâb) kitaptan
Birlikteliği (ile) ifade etmek için de با (bâ) kullanılır. Mesela با کتاب (bâ kitâb)kitapla
Ancak, bu edatlardan kimileri birbirlerinin yerine kullanılabildiği gibi, bir edat birkaç
edatın verdiği anlamı verebilir.
Ünlem durumu ya ismin sonuna (â) sesini veren ünlem elifi ا (elif-i nidâ) getirilerek ya
da ismin başında يا (yâ), ايا (eyâ), ای (ey) kelimeleri söylenerek ifade edilir.
پادشاه (Pâdşâh) Pâdişah!
پادشاها (Pâdşâhâ) Ey padişah!
يا پادشاه(Yâ pâdşâh) Ey padişah!
ای پادشاه(Ey pâdşâh) Ey padişah!
* İyelik Zamiri ve İyelik Sıfatları
İsmin kime ait olduğunu bildiren iyelik zamiri مال (mâl-i) , اذ آن (ez ân-i) ve آن (ân-i)
kelimeleriyle elde edilir. Örneğin:
اين کتاب مال من است (În kitâb mâl-i men est.) Bu kitap benimdir.
اين کتاب از آن من است (În kitâb ez ân-i men est.) Bu kitap benimdir.
اين کتاب آن من است (În kitâb ân-i men est.) Bu kitap benimdir.
اين اسب مال آن مرد است (În esb mâl-i ân merd est.) Bu at, şu adamındır.
باغ مال پسر اوست (Bâğ mâl-i peser-i ûst.) Bahçe, onun oğlunundur.
Modern Farsça’da daha çok ilk şekli مال (mâl-i) kullanılır.
Kelimelerin sonuna bitişen iyelik sıfatları ise şunlardır:
(Benim) kitab-ım م (-em)
(Senin) kitab-ın ت (-et)
(Onun) kitab-ı ش (-eş)
(Bizim) kitab-ımız مان (-imân)
(Sizin) kitab-ınız تان (-itân)
(Onların) kitap-ları شان (-işân )
Örnekler: كتابم (kitâbem) kitabım ve اسبتان (esbitân) atınız.
* Eğer iyelik sıfatı ekini almış kelime cümlenin direkt nesnesi ise را (râ) bu ekten sonra gelir.
Mesela, كتابتانرا بمن بدهيد (Kitâbetânrâ be-men behedîd.) Kitabını bana ver.
* Bu iyelik eki sıfat tamlamasının sonuna gelir. Örneğin, دختر كوچكتان (Duhter-i kûçekitân) Küçük kızınız...
* İyelik eki birden fazla kelimeyi etkilemekteyse en sondakine birleşir. پدر و مادرتان (Peder u mâderitân) Baban ve annen...
* Eğer kelime ا (elif) ya da و (vav) ile bitiyorsa kelimeyle iyelik ekinin arasına ي (ya) getirilir. Örneğin كتابهايم (Kitâbhâyem) Kitaplarım, زانويتان (Zânûyitân) Diz'iniz... gibi. Fakat konuşma dilinde ي (ya) söylenmez; زانوت (zânût) Diz'in, كتابهاشان (Kitâbhâşân) Kitapları gibi.
* Eğer kelime sessiz ه(hâ) ile bitiyorsa iyelik ekinden önce ا (elif) getirilir. بجهاش (Beççe-eş) Çocuğu... gibi.
* Eğer herhangi bir çoğul iyelik eki böyle sessiz ه(hâ) ile biten bir kelimeye eklenirse iyelik ekinin başındaki (i) sesi telaffuz edilmez. Örneğin بجهتان (Beççe-tân) Çocuklarınız... kelimesini söylerken Beççe-itân'dan i düşürüldüğü gibi.
***Kelime Hazinesi***
اسان (âsân) kolay Merhum Süleyman Çelebi'nin mevlidinin ilk mısralarından hatırlarız bu kelimeyi.
'Allah adın her kim ol evvel ana / Her işi asan eder Allah ana.'
سخت (seht) zor
اساني (âsânî) kolaylık
سختي (sehtî) zorluk
كوه (kûh) dağ
سنگ (seng) taş
دريا (deryâ) deniz
رود (rûd) akıntı, sel
رودخانه (rûdhâne) ırmak
گنج (genc*) hazine
ياد (yâd) hafıza Hatırlamak anlamındaki 'yâd etmek' deyimi bu kelimeden türemiş.
دانش (dâniş) bilgi
دانشمند (dânişmend) uzman, bilgili, alim
دانشگاه (dânişgâh) üniversite
گوشت (gûşt) et
خون (hun) kan
خونخوار (hunhâr) kanlı (olay); kan-içici
چشم (çeşm) göz
دهان (dihân) ağız
زبان (zebân) dil.*
دندان (dendân) diş
بيني (bînî) burun
خواننده (hânende) okuyan, okur (Osmanlıca'da şarkı söyleyen anlamına da gelir.)
شنونده (şinevende) dinleyen, dinleyici*
نويسنده (nuvîsende) yazan, yazar (Osmanlı Tarihi'nde gördüğümüz 'vak'a-nüvis'* kelimesini çağrıştırdı hemen değil mi?)
زندگي (zindegi) hayat, canlılık
گرسنه (gorosne) aç
گرسنگي (gorosnegi) açlık
تشنه (teşne) susuz, susamış
تشنگي (teşnegi) susuzluk, susamış olma
برهنه (berehne) çıplak
برهنگي (berehnegi) çıplaklık
گرگ (gorg) kurt
گوسفند (gusfend) koyun
بره (bere) kuzu
بز (büz) keçi
برگ (berg) yaprak
Yedinci Ders:
*Tamlama
**İsim Tamlaması
a) İsim tamlaması sahip olunan kelimenin (Arapça ifade edersek muzâfun ileyhin) sonuna izafe olarak bilinen (i) sesi eklenerek yapılır. Eski Farsça'da bu sesin yerine ayrı bir kelime kullanılmaktaydı. Fakat Yeni Farsça'da izafe kelimeye bitişiktir. Örnek: كتاب آن مرد (Kitâb-i Ân Merd) Şu adamın kitabı, باغ منزل (Bâğ-ı Menzil) Evin bahçesi.
b) Eğer fiilin direkt nesnesi bilinen bir şey/kişi olur ve isim tamlaması halindeyse; direkt nesne işareti olarak kullanılan را (râ) tamlamadaki en son kelimeye eklenir. Mesela پسر آن مردرا ديد (Peser-i Ân Merd-râ Dîd) O, şu adamın oğlunu gördü.
c) Eğer izafe i'sinin eklendiği tamlayan kelime sessiz ha (ه
ile bitiyorsa bu ha dan önceki sesli harf (i veya e) ve sonraki i'nin arasına ى (ya) harfi konularak tamlama yapılır. Ancak bu ى (ya) yazıda gösterilmez. Örnekler: بچهاين زن (Beççe-yi În Zen) Bu kadının oğlu, صندلى آن مرد (Sandeli-yi Ân Merd) Şu adamın sandalyesi.
* Bazen sessiz ha (ه nın ya da ى (ya) nın üzerine/yanına tamlamaya işaret eden ء (hemze) konulur; ama bu da genellikle olan birşey değildir. شمارهء تلفن (şomâre-i telefon) Telefon numarası gibi.
d) Eğer izafe i'sinin eklendiği kelime ا (elif) ya da و (vav) ile biterse izafe i'si ى (ya) ile gösterilir. كتابهاى آن مرد (Kitâbhâ-yı Ân Merd) Şu adamın kitapları
ve بازوى اين مرد (Bâzû-yi În Merd) Bu adamın ön kolu* gibi.
e) Benim...im, senin..in vs. tamlamalar tamlayan kelimeyi takiben kişi zamirleri getirilirek de yapılabilir. Örneğin كتاب من (Kitâb-i Men) (Benim) kitabım ve اسب شما (Esb-i Şomâ) (Sizin) atınız, اسم خانوادگیء شما (İsm-i Hânevâdegî-yi Şomâ) Soyadınız gibi.
**Sıfat Tamlaması
a) Sıfatlar normal olarak niteledikleri isimden sonra gelirler ve izafe i'si ismin sonunda yer alır. gibi. Sıfatlar çoğul eki almazlar. Örneğin كتاب بزرگ (Kitâb-i Bozorg) Büyük kitap, مردان خوب (Merdân-i Hûb) İyi adamlar.
b) İsim tamlamasındaki izafeden önce gerektiğinde ی (ya) nın gelmesi gibi hususlar aynen sıfat tamlaması için de geçerlidir.
*Birinci kelimenin sonu “â” sesini veren ا (elif) ile bitiyorsa, araya ی (ya) kaynaştırma harfi konulur. Örneğin بچههای کوچک (Beççehâ-yi Kûçek) Küçük çocuklar gibi.
Örnekler: كتابهاى بزرگ (Kitâbhâ-yi Bozorg) Büyük kitaplar, صندلى نو (Sandali-yi Nû) Yeni sandalye, بچهكوچك (Beççe-i Kûçek) Küçük çocuk.
c) Birden fazla sıfat bir ismi nitelediğinde izafe i'si en sondaki sıfat dışında her sıfata eklenir. كتاب بزرگ نو (Kitâb-i Bozorg-ı Nû) Büyük yeni kitap gibi.
d) İster belirsizlik ifade eden ی (ya) olsun isterse direkt nesneyi gösteren را (ra) eki farketmez; bu ekler her zaman sıfat tamlamasında sıfata ya da en son sıfata eklenirler. Örnekler: كتاب بزرگى (Kitâb-i Bozorgi) Büyük bir kitap,
كتاب بزرگىء نوئ (Kitâb-i Bozorgi Nûi) Yeni büyük bir kitap,
كتاب بزرگرا آورد (Kitâb-i Bozorg-ra Âverd) O, büyük kitabı getirdi.
كتاب بزرگ نورا آورد (Kitâb-i Bozorgi Nû-ra Âverd) Büyük yeni kitabı getirdi.
e) Birinci kelimenin sonunda belirsizlik ifade eden varsa, tamlama sesi konuşma sırasında belirtilmediği gibi yazıda da herhangi bir işaret koyulmaz. Örneğin: دستی نامرئی (Destî Nâ-mer’î) Görünmeyen bir el gibi.
f) Birinci kelimenin sonunda sessiz okunan ی (ya) varsa, tamlama “i” sesiyle oluşturulur. Örneğin: چای کمرنگ (Çây-i Kemreng) Açık çay gibi.
** Zincirleme İsim Tamlaması
* Bazen tamlamalarda ikiden çok kelime bulunur. Böyle tamlamalara “zincirleme tamlama” ‘tetâbu’-i izâfât” adı verilir.
Örneğin:صدای يکنواخت موتور اتومبيل (Sadâ-yi Yeknevâht-i Motor-i Otomobil) Otomobil motorunun tekdüze sesi gibi.
Kelime Hazinesi
زيبا (zîbâ) güzel, süslü, yakışıklı
زشت (zişt) çirkin, kötü
آزاد (âzâd) özgür
آزادي (âzâdî) özgürlük
خنده (hande) gülme, gülüş; kahkaha
نشاني (nişânî) adres
پند (pend)* nasihat, öğüt
دانا (dânâ) bilgili, bilgin, alim
دلاور (dilâver) savaşçı, cesur, yürekli
روزنامه (rûz-nâme) gazete
مجله (mecelle) dergi
مردم (merdum) halk, insanlar
پشمان (peşimân) pişman
مهربان (mihrbân) nazik, yumuşak huylu, merhametli
دردناك (derd-nâk) kederli, acılı
نادان (nâdân) bilmeyen, cahil
شوهر (şoher) koca
زن (zen) hanım
فرحناك (ferahnâk) neşeli, sevinçli, neşe dolu
جنگ (ceng) savaş
لشكر (leşker) ordu
سرباز (serbâz) asker, er
سخن (suhan) söz
دل (dil) gönül, kalp, yürek
تنگ (teng) dar
پهن (pehin) geniş
سنگدل (sengdil) taş kalpli, katı yürekli
دلتنگ (dilteng) kalbi daralmış, stresli, üzgün
جهانديده (cihandîde) gezmiş-görmüş, tecrübeli, güngörmüş.
بيمار (bîmâr) hasta Bîmâristan:Osmanlı devletinde 'hastane' için kullanılırdığını duymuşuzdur.
خسته (haste) yorgun
alıntı