Özünə Zərər Verme Davranışı
Son güncelleme:
-
Özünə Zərər Verme - Özünə Zərər Verme Davranışı Tərifi - Self mutilasyon - Self mutilasyon Danısı
Özünə zərər vermə davranışıyla əlaqədar olaraq günümüzə qədər bir çox təsvirlər edilmişdir. Özünə zərər vermə davranışı (self-injury) ilə əlaqədar tərifləri nəzərdən keçirəcək olsaq ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlər arasında, bədəninin müəyyən hissələrinə zərər verməsi, təkrarlayıcı olması, şüurlu olmaması, ölümcül olmaması, həyatı təhdid etməməsi, mühitə uyamamanın və tahammülsüzlüğe qarşı özünə kömək etməsi olaraq təyin oluna bilər ( Favazza, 1998).
Özünə zərər vermə davranışı mövzusundakı yazılar Yeni Əhdə qədər uzanmaqdadır. Yeni Əhddə "cinlərin hökmündəki bir adamın gecə və gündüz qışqırdığı və özünü daşla kəsdiyində" söz edilmiştir.Yunan mifologiyasında da Sophocles'in Kral Oedipus faciəsini Kral Oedipus'un atasını öldürüb anasıyla evləndiyini öyrəndiyində günahkarlıq və günahkarlıq duyğuları içində necə gözlərini çıxarıb Teba şəhərini tərk etdiyi izah edilmişdir. Norveç mifologiyasında isə Odin, sularında müdriklik və zəka daşıyan Mirmir çayının suyundan tək bir qurtum içə bilmək üçün gözlərindən birini vermişdir. On üçüncü əsrdə isə, Marco Polo xatirələrində Bağdadda tanış olduğu bir ayaqqabı tamircisinin müştərilərindən bir qadının Gizelin onarırken qıçına baxdığı üçün günah duyğuları ilə sağ gözünü necə kor etdiyini izah etmişdir. Van Qoq psikoz içindəykən qulağını kəsib bir fahişəyə göndərmişdir. Tibbi ədəbiyyatda baxıldığında ilk olaraq 1946-cı ildə günahkarlıq duyğuları içində hər iki göz nüvesini çıxarmış olan qadın xəstədən bəhs edilir (Favazza, 1989).
Özünə zərər vermə davranışını təyin etməkdə istifadə edəcəyimiz hər meyar aşağıdakılardır:
1. Özünü kəsmə ya da yandırma davranışlarından birini davamlı təkrarlaması,
2. Özünə zərər vermədən əvvəl gərginlik duyğusuna sahib olması,
3. Fiziki ağrıyla birlikdə rahatlama, zövq alma və xoşuna getmə duyğusunu yaşaması,
4. Utanma duyğusu və ictimai olaraq damğalanmanın qorxusu qarşısında özünə zərər vermənin izlərini ya da qanı gizləməyə işidir (Favazza, 1998).
Özünə zərər vermə davranışı iki əsas kateqoriyaya ayrılmışdır. Birincisi, mədəni olaraq qəbul görmüş zərər verici davranışlar (məs; piercing, döymə, dağlama və s.), ikincisi isə ictimai qəbul görməyən özünə zərər vermə davranışı olaraq adlandırılmışdır. İkinci kateqoriya öz içində dörd alt qrupa ayrılmışdır (Serim, Daş və güvənər, 2009).
1. Tipik özünə zərər vermə davranışları: Kafa vurmaq, özünə vurmaq, dodaq dişləmək, dırnaq yemək, dərisini çimdiklemek ya da tırmalama, özünü dişləmək və saçını yolmaq.
2. Psikotik özünə zərər vermə davranışları: Göz çıxarmaq və orqan kəsmək.
3. Kompulsif özünə zərər vermə davranışları: Saç yolmaq, dərini çimdiklemek və dırnaq yemək.
4. Dürtüsel özünə zərər vermə davranışları: Özünü kəsmək, özünü yandırmaq və özünə vurmaq (Sieman və Hollander, 2002).
Özünə zərər vermə davranışı çox müxtəlif problemlər və pozuqluqlarla əlaqəli ola bilər. Bu mövzudakı əsas görüşlər bunlardır:
1. Borderline şəxsiyyət pozuqluğu olanlarda% 80lərə çatan nisbətdə uşaqlıq çağı cinsi və ya fiziki istismar əhvalatı vardır.
2. Özünə zərər verənlərin üçdə birinə çatan qismi zədə sonrası stress pozuqluğu (TSSB) diaqnoz ölçütlerine qarşılayır.
3. Borderline şəxsiyyət pozuqluğu, yetkin travmatik həyatları ilə meydana gələn TSSB üçün kövrəklik faktoru ola bilər.
4. Ağır uşaqlıq çağı cinsi istismarı, ya uşaqlıq zamanı və ya erişkinlik dövründə TSSB üçün risk faktoru ola bilər (Aksoy və Ögel, 2003).
Özünə Zərər Verme davranışını açıqlayan psixoloji qaydalar
Psikodinamik görüşlər: Özünə zərər vermə davranışı olan xəstələr haqqında ilk psikoanalitik qiymətləndirmə Emerson (1913) tərəfindən nəşr olunmuşdur. Dinamik fikir baxımından dərisini kəsmə davranışı ilə bir çox məqsədə xidmət edildiyi bildirilmişdir.
Buna görə:
1. Özünə zərər vermə davranışının birbaşa sadistik və mazoşistik bir həzz verdiyi,
2. Özünü kəsmə davranışının yaşanan həzzi değersizleştirecek yara meydana gətirdiyi,
3. Özünü kəsmə davranışının gerçək kastrasyonu önləməyə istiqamətli simvolik bir kastrasyonu işarələdiyi,
4. Özünü kəsmə davranışının atanın həm qorxulan, həm də arzu edilən penetrasyonunu işarələyən "self-penetrasyonun" bir hissəsi olduğu ifadə edilmişdir.
Emerson (1913), özünü kəsmə davranışının simvolik olaraq mastürbasyonun yerinə keçdiyini bildirmiş, bənzər şəkildə Fenichel (1945) "masturbasyon ekvivalenti" terminini istifadə etmişdir. 1960-cı ildən əvvəlki illərdə özünə zərər vermə davranışı, psikodinamiğin təbiəti olaraq ələ alınmışdır. Ümumiyyətlə uşaqlıq dövrlərinə söykənən psikoanalitik şərhlər edərək səbəbləri şərhə çalışmışlar. Özünə zərər vermə davranışını özünü yox etmənin lokalize formu, özünü cəzalandırma və yalançı intihar olaraq ələ almışlar. 1960-cı illərə gəlindiyində laboratoriya işləri başlamış, heyvanlar üzərində klassik koşullama ilə Çalışılmayan başlanmışdır.
Davranışçı yanaşmaya görə, özünə zərər vermə davranışı sonradan öyrənilmiş olub həyatın çətinliklərinə qarşı adamın özünü qoruma hissi olaraq ələ alınmışdır (Akt. Aksoy və Ögel, 2003).
Özünə zərər vermə davranışının fərdi psikodinamiği araşdırıldığında, bu gənclərin özünə zərər vermə davranışının daha çox tək olduqlarında meydana gəldiyi, yara izlərini saxlama meylində olduqları və ümumiyyətlə yüksək qayğı səviyyələrində ortaya çıxdığı müşahidə edilməkdədir. Bu səbəblə, özünə zərər vermə davranışının manipulatif olmaqdan çox, yüksək qayğı səviyyəsinin fiziki ağrıya çevrilərək azaldılması üçün istifadə edildiyi bildirilmişdir (Skegg 2005).
Qiymətləndirmə və Psikoterapi
Özünə zərər vermə davranışı olan bir ergene qiymətləndirərkən birinci məqsəd, özünə zərər vermə davranışı riskini azaltmaqdır. Bu səbəblə ergenin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün ətraf mühitin uyğun şəkildə təşkil edilməsi lazım olacaq. Evdəki təhlükəsizliyi təmin etməsi üçün ailədən, etibarlı və əməkdaşlığa meylli olan yetkin bir adam seçilməlidir. Bu adam ilə birlikdə planlamalar edilərək dərmanların, kəsici və dəliçi alətlərin evdən uzaqlaşdırılması təmin olunmalıdır. Əgər özünə zərər vermə davranışı təkrarlayacaq olsa mütləq təcili kömək istəmələri əksini tapmalıdır. Bunun üçün çata biləcəkləri kömək qaynaqları gəncə və ailəyə izah edilməlidir. Bu qaydaların bərabər; xəstənin intihar ya da özünə zərər vermə davranışı ilə əlaqədar düşüncələri öğrenilmeli, ola biləcək bir böhran vəziyyətində dəstək alınacaq qaynaqlar tanımlanmalı, xəstənin ehtiyacı və bu davranışın onun üçün mənası kavranmaya çalışılmalı, maddə istifadəsi əhvalatı sorgulanmalı, ergenin psixiatrik pozuqluğu qiymətləndirilməli və pozuqluq saptandıysa uyğun şəkildə müalicə edilməlidir. Bunlara əlavə olaraq, ergene var olan problemləri təyin etmə və uyğun həll yolları tapma mövzusunda kömək təmin edilməli, dəstək qaynaqları, xüsusilə uyğun ailə fərdləri və yoldaşları listelenmelidir. Duyğularının uyğun şəkildə ifadəsi dəstəklənməlidir və yol göstərilməlidir. Bundan əlavə, əgər dərman müalicəsi planlanacaksa, yüksək doza qəbulu vəziyyətində ölümcül təsiri olmayacaq dərmanlar seçim edilməlidir (Akt. Serim, Daş və güvənərlər 2009).
Özünə zərər vermə davranışında olan yeniyetmələin müalicəsinə istiqamətli çox yanaşma istifadə edilir. Bu yanaşmalar arasında, əgər varsa altda yatan psixiatrik xəstəliyin medikal müalicəsinin ilə yanaşı, ergene istiqamətli problem həllinə əsaslanan terapevtik yanaşmalar, bilişsel davranışçı müalicələr və qrup PSiKOTERAPiLER sayıla bilər (Akt. Serim, Daş və güvənərlər 2009).
Ögel və Aksoy'un (2006) nəşr özünə zərər vermə davranışı hesabatında, adama, canlandırma və model almağı istifadə edərək "Dur, Düşün, Dinle, Plan yap, Hərəkətə Geç" strategiyasının öyrədilməsi təklif edilmişdir. Bu strategiyanın öğretilebilmesi üçün trafik lampası nümunəsi istifadə adama məşqlər etdirilməsi ifadə edilmişdir. Qırmızı işıq, dayanması və dərhal reaksiya verməməsini simvollaşdırma edir. Özünü idarə etmənin ən çətin qisiminin bu ilk reaksiya olması səbəbiylə qırmızı işıq bu strategiyanın ən mühüm mərhələsi olaraq qiymətləndirilmişdir. Bu tətbiqdə pillə-pillə ilerlenmesi, uzun bir müddət yalnız "dərhal reaksiya verməməsi və özünü tutması" mərhələsində çalışılması, bunu yapabildikten sonra digər pillələrə keçilməsi təklif edilməkdədir. İkinci pillə olan sarı işıq, düşünüb plan etməyi, yəni verə biləcəyi ən sağlam reaksiyanın nə olacağına qərar verməsi vacibliyini simvollaşdırma edir. Üçüncü mərhələ olan yaşıl işıq isə hərəkətə keçməsi və reaksiyasını uyğun şəkildə göstərməsi vacibliyini təyin etməkdədir.
Psk. Orçun AYKOL Psixologiya
QAYNAQLAR
Aksoy A., Ögel K. (2003). Özünə zərər vermə davranışı. Anadolu Psixiatriya Jurnalı; 4:226-236.
Favazza AR. (1989). Why patients mutilate themselves. Hosp Community Psychiatry 40:137-145.
Favazza, AR (1998). The coming of age of self-Mutilation. J Nervi Ment Dis, 186: 259-268.
Ögel K, Aksoy A (2006). Özünə Zərər Verme Davranışı Hesabatı. Yenidən Nəşr no: 18, İstanbul Portzky G, Van Heeringen K (2007). Deliberate self-harm in adolescents. CurrentVersion Opin Psychiatry 20:337-342.
Serim B., Daş FV, güvənərlər T. (2009). Yetkinlərdə özünə zərər vermə davranışı. Uşaq və Gənclik Ruh Sağlamlığı Jurnalı. (16): 1, 51-58.
Sieman D, Hollander E. (2001). Self-Injury Behavior: Assessment and Treatment. Vaşinqton, American Psychiatric Publishing,
Skegg K (2005) Self-harm. Lancet 366:1471-1483.