Yara müalicəsinin Kurtçuklar
Son güncelleme:
-
yara müalicəsi - sürfələrin yara müalicəsində istifadə edilməsi - lucilia sericata sürfələriylə yara müalicəsi - ağcaqanad sürfələrinin yara müalicəsindəki rolu
Ağcaqanad sürfələrinin yara müalicəsindəki faydaları, Napolyonun ordusunda Başhekim olaraq çalışan Dr. Baron Larrey ilə Amerikan iç döyüşündə vəzifəli Dr. Cozef Jones tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu həkimlər, döyüş sahəsində yaralı əsgərlərlə maraqlanarkən, yaraların üzərində olan ağcaqanad sürfələrinin qəribə bir şəkildə yalnız ölü toxumaları yediklərini müşahidə etmiş; yaraları qurdlanmış əsgərlərin, yaralarından qurd olmayanlardan daha sağlam olduğunu və digərlərinə nisbətlə bu əsgərlərin həyatda qalma ehtimallarının artdığını gördükdə böyük bir heyrətə düşmüş və ağcaqanad sürfələrinin bunda rol ala biləcəyini düşünmüşlər.
Maggot müalicəyə daha sonra sistematik olaraq ilk tətbiq edən Johns Hopkins Universitetindən Ortopediya Dr. William Baer'dir. Bu həkimin əldə etdiyi tapıntılar ölümündən sonra 1932-ci ildə yoldaşları tərəfindən nəşr edilmişdir. Tibbdə yeni antibiotik və cərrahı texnikaların inkişaf etdirildiyi 1940-cı illərin ortasına qədər bu müalicə minlərlə həkim tərəfindən həyata keçirilməsinə baxmayaraq, 2. Dünya Döyüşündən sonra tətbiqdən qaldırılmış; 1970 və 1980-ci illərdə isə, antibiotiklərə müqavimət inkişaf və cərrahı texnikaların qeyri-kafi qaldığı vəziyyətlərdə zaman zaman tətbiq girmişdir. 1989-cu ildə Kaliforniya Universitetindəki həkimlər, antibiotiklə və cərrahi metodlarla iyileştirilemeyen üzvlərini itirməmiş xəstələrin, yaraları daha da böyümədən maggot müalicəyə alınmalarını tövsiyə etmişlər. 1990-cı illərdən bəri maggot müalicə xüsusilə İngiltərə və İsraildə istifadə edilməyə başlanmışdır. Keçən müddət içərisində daha da maraq duyulan hətta adına dünyanın bir çox yerindən elm adamlarının qatıldığı elmi konqreslərin təşkil maggot müalicə ilə yüzlərlə xəstə müalicə edilmişdir.
Maggot müalicədə, Lucilia sericata (şüşə şüşəsi yaşılı ağcaqanad) sürfələri istifadə edilməkdədir. Əslində ağcaqanad sürfələri insan və heyvanlarda Miyaz xəstəliyinə səbəb ola, hətta çox təhlükəli vəziyyətlər ortaya çıxara (baxın: Sızıntı, Oktyabr 2005 sayı 321, səhifə 421-424). Eyni sürfə şəfaya vəsilə olduğu da bilinməkdədir. Ağcaqanadın sürfələri sövq-i ilâhîyle ölü toxumaları yeməkdə, mühitdə ölü toxu varkən möhkəm toxumalara zərər vermir. Ancaq, sürfələr ölü toxumaları bəslənmək məqsədilə yediyindən, mühitdə ölü toxu qalmadığında həyatda qala bilmək üçün möhkəm toxumaları da yiyebilmekte, bu səbəbdən beləsi vəziyyətlərdə zərərli ola bilməkdədir. Buna görə, müalicə müddətində sürfələri yarada gözlətmə müddətləri buna görə nizamlanmalıdır.
Lucilia sericata xüsusilə heyvandarlığın məşhur olduğu bölgələrdə görülən, iri bədənli və yaşıl bir ağcaqanaddırlar. Yetkini sərbəst yaşayarkən sürfələri parazit həyat yaşamaqda və xüsusilə yaralardaki ölü toxumalarla bəslənir. Yetkin dişi ağcaqanad, yumurtalarını inkişafları və Sürfə dövründə keçmələri üçün özünə bəxş edilən bir sövq-i ilâhîyle nəmli yaralara buraxmaqdadır. Yumurtadan çıxan sürfələr yaranın nekrotik qisimlərini yeyərək qidalanır və pupa (koza) halını alır, bir müddət sonra yetkin ağcaqanad meydana gəlib uçmaqdan.
Müalicədə istifadə edilən Lucilia sericata yetkinləri laboratoriyada yetiştirilerek yumurtlamalar üçün, qaraciyər olan bir kobud qoyulub üzərləri bağlanılmaqdadır və yumurtalardan çıxan sürfələr toplanaraq Sherman və My-tiene Tran'ın inkişaf etdirdiyi metodla bakteriyalardan arındırılıp müalicə üçün istifadəyə hazır hala gətirilir.
Uzun sürən və ya digər metodlarla iyileştirilemeyen yaralara sahib xəstələr, əvvəl psixoloji hazırlıq keçirilməkdə, daha sonra yaraların üzərinə maggot müalicə üçün hazırlanmış xüsusi sarğı sarılıb, yara ilə sarğı arasına yaranın böyüklük və dərinliyinə görə dəyişən sayda sürfə qoyulmaqdadır. Belə ki, yaranın vəziyyətinə görə sürfə sayı 200-600 arasında değişebilmektedir. Sürfələr, həkim əliylə sorğu yıkanamayacak və temizlenemeyecek dərinliklər də daxil yaranın ən ucqar dərinlik və künclərində olan bütün ölü toxumaları yeyərək təmizləməkdədir. 100 sürfə gündə təxminən 10-15 qram ölü toxumanı yeyərək ortadan qaldırdığı bilinməkdədir. Sürfələrin yarada gözlətmə müddəti və seans sayı da yaranın vəziyyətinə görə tənzim edilməkdədir. Bir qisim səthi və kiçik yaralar üçün bir iki seans kafi ola bildiyi kimi, dərin və böyük yaralar üçün çox daha çox seans lazım ola bilər.
Bu müalicəylə, qəza və ya terror hadisəsi və qəza üzündən bir uzuvda ibarət yaralarla şəkər xəstəliyindən və ya siqaretə bağlı bir xəstəlikdən nəticəsində meydana çıxan yaxşılaşmayan yaralar iyileşebilmektedir. Hətta bir şəkildə yaxşılaşmayan və kəsilməsinə qərar verilən bir ayaq bu müalicəylə iyileştirilmekte və xəstə həyatının sonrakı illərində bu ayağını istifadə edə bilməkdədir.
Kaliforniya Universitetində 60 yaş şəkər xəstəsi kişi bir xəstənin kangrenleşmeye başlamış və beş həftə tətbiq olunan fərqli antibiotik və cərrahi müalicə üsullarla yaxşılaşmayan yarasının maggot müalicə ilə müalicə edildiyi görülmüşdür.
Maggot müalicədə ağcaqanad sürfələri yaxşılaşmayan yaraların təmizlənməsində təmizlikçi məmurlar kimi istifadə edilərkən, bir çox vəzifə yerinə gətirməkdədirlər:
1. Ölü və yoluxmuş toxuların fermentlərlə əridilərək yaraların təmizlənməsi,
2. Sürfələrin davamlı hərəkəti nəticəsi və böyüməyi xəbərdarlıqçı faktor təsiri ilə canlı toxumaların mexaniki xəbərdar edilməsi və beləcə granülasyon toxusunun meydana gəlməsi,
3. Antibakterial xüsusiyyətləri daşıyan seröz ifrazatla bakteriyaların öldürülməsi və yaranın steril hala gətirilməsi,
4. Yemək olaraq ölü toxuların istifadə edilməsi,
5. Yaranın turşu Phinin, sürfələrin amonyak və kalsium karbonatlı ifrazatlarının təsiri ilə qələvi pH'a gicəllənməsi,
6. Yara yaxşılaşmasında təsirli rol oynayan allontoin və törə kimi maddələrin ifraz olunması.
Maggot müalicənin estetik və psixoloji yanı başlıca dezavantajlarıdır. Buna görə də, xəstəyə müalicənin bütün istiqamətləri müalicə əvvəli izah edilir və xəstənin razılığı alındıqdan sonra müalicəyə başlanmaqdadır. Ayrıca sarğı xaricinə çıxa biləcəyi və xəstədə qorxuya və ya iğrenmeye səbəb ola biləcəyi nəzərə alınmaqla sargının uyğun şəkildə bağlanılmasına və sürfələrin yara bölgəsinə hapsedilerek sarğı xaricinə çıxmamalarına həssaslıq göstərilməlidir. Müalicə əsnasında istənməyən bir vəziyyət də ağrı ola bilməsidir; bu kimi vəziyyətlərdə xəstəyə ağrı kəsicilər verilməsi məqsədəuyğun olacaq.
Ötən on il içərisində, Avropa, İsrail və Şimali Amerikada maggot müalicənin tətbiq olunduğu klinikalarda 10.000-ə yaxın xəstə bu metodla müalicə edilmişdir. Beləcə, maggot müalicənin klassik müalicə və fərqli cərrahı cəhdlər cavab verməyən yara və dəri ülserlerinin yaxşılaşmasında istifadə, müasir tibb nüfuzları tərəfindən də qəbul edilməkdədir. Bədiüzzamanın (ra) buyurduğu kimi, bu aləm sarayı və bu kainat fabriki, Allahın Qüddüs adının bir böyük cilvəsinə məzhərdir. Və o ilahi əmrləri, deyil yalnız dənizlərin yırtıcı təmizlikçiyə və quruların qartalları, ağcaqanad kurtçukları kimi cənazələri yığan sıhhiye məmurları da dinləyirlər əlbəttə.
Qaynaqlar
- Mumcuoglu KY (2001): Clinical applications for Maggots in wound care. Am J Cline Dermatol 2 (4) :219-27.
- Hörmət G (1998): Təməl Tibbi Parazitoloji, Çap Biznesmen Ofset mətbəəçilik, Sivas
- The International Biotherapy Society
- Tomas S, Jones M, shut S, Andrews A (1996). Wound care. All you need to know about Maggots. Nurs Times 92 (46): 63-66.
- Unat əlavə, Yücel A, Altaş K, Samastı M (1995): Unat'ın Tibb Parazitolojisi. 5. təzyiq, İstanbul, doyuran Matbaası.
- Zumpt F (1965): Myiasis in man and animals in the old world. Butterworths, London.
Dr. Müvəffəq yazıç