N.N.
Üye
23.04.2010
Üsteğmen
22.919
Üsteğmen
22.919
Hakkında
Mən Fəxir Edirəm ki,Azərbaycanlıyam..Heydər Əliyev..
-
Konu: Ballı paxlava reseptiBallı paxlava - Ballı paxlava terifi ve terkibi - Ballı paxlavanin hazirlanma qaydasi
Tərkibi:
Xəmir üçün:
5 ədəd yumurta
350q paket yağı
300 q xama
1 ç.q. qabartma tozu
4 st un
İçlik:
2.5 st şəkər tozu
2 st qoz ləpəsi
2 x.q. bal
Hazırlanması:
Əvvəlcə xəmiri youruruq. Bunun üçün unla 300 qramlıq yağı umac edirik və üzərinə 4 ədəd yumurta sarısını, xamanı qatıb xəmir yoğururuq.
Və bir saat ərzində soyuducuda dincəlməyə qoyuruq.
Bir saat sonra xəmirdən 8 kündə ayırırıq.
İndi isə içliyi hazırlayırıq.
Bunun üçün qoz ləpəsini iri şəkildə rəndələyirik. Ağızda hiss edilməsi üçün belə edirik.
Qozun üzərinə 4 ədəd yumurtanın ağını, şəkər tozunu əlavə edib həll edirik.
Hər bir kündəni çoz nazik olmayacaq şəkildə yayırıq.
Hər yayım arasına içlik çəkərək digər kündə ilə üzərini örtürük.
Ən üstdə qalın kündə yayılmalıdı. Paxlava formasında kəsib üzərinə qoz ləpəsini düzürük.
Kənarda qalan bir yumurtanı çalıb üzərinə çəkirik və 200 dərəcədə isidilmiş sobaya 40 dəqiqə ərzində bişməyə qoyuruq.
Geri qalan 50 qramlıq yağ ilə balı qarışdırırıq. Ballı yağı paxlavanın bişməsinə 5-10 dəqiqə qalmış bütün kəsiklər arasına tökürük.
Budur ballı paxlavamız hazırdır.
Unutmayın ki, paxlavanı yalnız soyuduğu halda listdən çıxarmaq olar. Əks halda parçalanar.
Nuş olsun...
-
Qurani-kərimi
Qurani-kərimi oxumaq dinimizdə ən böyük savablardan və ibadətlərdən biri sayılır. Bir gün Peyğəmbər buyurdu: “Ürəklər də dəmir kimi paslanır”. Səhabələr soruşdular: “Bəs qəlbin pasını nə ilə təmizləmək olar?” Peyğəmbər buyurdu: “Quran oxumaqla”.
Yenə Həzrət Mühəmməd Peyğəmbərin (s) hədislərinin birində buyurulur ki, gözünüzün haqqını verin. Soruşdular ki, gözün haqqı nədir? Buyurdu: “Quran oxumaq”. Quran oxuyan insanın əxlaqı gözəlləşər (əgər oxuduqlarını həyata tətbiq edərsə
, sağlamlığı möhkəmlənər, gözü itiləşər, həm Allahın, həm də insanların yanında hörmət-izzət qazanar. Quran oxunan evin ruzi-bərəkəti bol olar. Peyğəmbər buyururdu ki, evinizi Quran qiraəti ilə nurlandırın; içində Quran oxunan evin bərəkəti çoxalar, ev əhlinin nemətləri aşıb-daşar.
Qurani-kərimi oxumağa başlamazdan əvvəl bəzi şərtlərə riayət etmək lazımdır. Əvvəla, Quran oxuyan adamın cənabətdən pak olması məsləhətdir; boynunda qüsl olan şəxsin Quran oxuması məkruhdur (bəyənilməzdir). Amma Quranda vacib səcdə edilməsi lazım olan ayələrin yer aldığı dörd surəni oxumaq cənabətli şəxsə qəti surətdə haramdır. Bunlar Səcdə (32-ci), Fussilət (41-ci), Nəcm (53-cü) və Ələq (96-cı) surələridir; bu surələrin istənilən ayəsini oxumaq günahdır. Amma Quranın bunlardan savayı ayələrinin 7-dən çoxunu oxumaq cünüb şəxsə məkruhdur.
Qurani-kərimin yazısına qüslsüz və dəstəmazsız toxunmaq günahdır. Ümumilikdə Qurani-kərimin cildinə, vərəqlərinə, sətirlər arasındakı yerə qüslsüz və dəstəmazsız əl vurmaq məkruh (bəyənilməz) sayılır.
Quran tilavətindən qabaq ağzı yumaq və dişləri misvakla təmizləmək də bəyənilir. Peyğəmbər tövsiyə edirdi ki, Quranın yollarını pak edin. Soruşdular: “Quranın yolları nədir?” Həzrət cavab verdi: “Ağız”. Yenə soruşdular: “Ağzımızı nə ilə təmizləyək?” Peyğəmbər buyurdu: “Misvakla”.
Qurani-kərimi oxuyarkən sakit bir yerə, diqqətin yayınmadığı bir mühitə çəkilmək, yerdə üzü qibləyə oturmaq, Qurani-kərimi dizdən yuxarı müstəvidə qoymaq məsləhətdir. Müqəddəs Kitabı rəhilin üzərinə qoyub oxumaq daha yaxşıdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Quranı gəzdirərkən də beldən yuxarı səviyyədə tutmaq müstəhəb sayılıb.
Quranın qiraətinə salavatla başlamaq, sonra şeytanın şərindən Allaha sığınmaq, yəni bu sözləri söyləmək müstəhəbdir: “Əuzü billahi minəş-şeytanir-rəcim”. (Qovulmuş şeytandan Allaha sığınıram). Bundan sonra da “Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim” deyib tilavətə başlamaq lazımdır. Hər surəni oxuyub qurtarandan sonra, eləcə də Quran oxunuşunu bitirəndən sonra “Sədəqallahül-Əliyyül-Əzim” deyilir (Uca və əzəmətli Allah doğru buyurub). Quranı xətm edəndən (tam oxuyub bitirəndən) sonra oxunması müstəhəb olan dualar var ki, bunları ya müvafiq dua kitablarından, ya da Quranın ərəbcə bəzi nəşrlərinin son səhifəsindən əldə edə bilərsiniz.
Quranı gözəl səslə oxumaq çox bəyənilir. Hədisdə buyurulduğu kimi, hər şeyin bəzəyi var, Quranın bəzəyi də gözəl səsdir. Bu zaman hərfləri düzgün tələffüz etməyə çalışmaq, harada durub nəfəs almağı bilmək, sətirlərin yuxarı qismindəki təcvid işarələrinə riayət etmək lazımdır. Quranı məlum və məşhur qiraət avazlarından biri ilə oxumaq müstəhəbdir. Quran qiraətini musiqiyə çevirmək, yersiz zəngulələr vurmaq günahdır. Quranı düzgün oxuya bilmək üçün təcvid elmindən xəbərdar olmaq lazımdır. Qurani-kərimin vacib səcdə ayələrinə çatanda səcdə etmək lazımdır.
Qurani-kərimi oxuyarkən tələsmək bəyənilmir. Hətta Peyğəmbər zamanında bəzi səhabələr çox qısa müddət ərzində Quranı oxuyub bitirdiklərini söyləyəndə, o həzrət etiraz edir və həmin adamları tələsməməyə, oxuduqları barədə düşünməyə çağırırdı. Ayələri tilavət edərkən mənalarını düşünmək, Quranı “yaşamaq” böyük savaba malikdir. İnsan Quran oxuyarkən ruhunu buna uyğun kökləməyi bacarmalıdır. Yəni Allahın mükafatlarından bəhs edən ayələri oxuyanda gərək bunlara görə şükr etsin və onları Allahdan istəsin. Cəhənnəm və əzab ayələrini oxuyanda öz günahlarını yada salsın, Allahın mərhəmətinə sığınsın, tövbə etsin. Keçmiş peyğəmbərlərin əhvalatını oxuyanda onlardan ibrət götürsün. Əxlaqi gözəlliklər barədə tövsiyləri əhatə edən ayələrlə qarşılaşanda, onları yadda saxlasın və gələcək həyatında bunlara riayət etməyə çalışsın və s.
Qurani-kərimi evdə oxumadan saxlamaq bəyənilməz işdir. Adam ərəb hərflərini bilirsə, mütəmadi olaraq Quranı açıb oxumalıdır. Əgər ailə üzvləri içində bunu bacaran yoxdursa, onda heç olmazsa Quranı hərdən-bir oxuya bilən adamlara verib oxutdurmaq lazımdır. Hədislərdə deyilir ki, evin bir küncündə istifadəsiz qalıb toz basmış Quran qiyamətdə öz sahibindən Allaha şikayət edəcək.
Burada yazılan şərtləri Qurani-kərimin tərcümə nüsxələrinə də tətbiq etmək müstəhəbdir. Ərəb əlifbasını bilməyən və Quranı orijinaldan oxumağı bacarmayan adam bunu öyrənməyə çalışmalıdır. Amma imkan yoxdursa, heç olmazsa, Quranın azərbaycan dilinə tərcüməsini oxuyub mənasını anlasa da savab qazanar.
Qurani-kərimin oxunuşunu dinləyən adam sakitliyə riayət etməli, Müqəddəs Kəlamın ehtiramını saxlamalı, ayələrin mənasını anlamağa çalışmalıdır.
Alinti..
-
Dünyada olan hadisələr - tarixin bu gunu
Napoleonun qələbəsi, İndoneziyada dəhşət
Ginnesin rekordlar kitabının sertifikatı
1813 — Drezden döyüşündə Napoleon Rusiya, Prussiya və Avstriyanın müttəfiq qüvvələri üzərində qələbə qazanmışdır.
1860 — Savoya əyaləti Fransanın tərkibinə daxil olmuşdur.
1883 — Krakatau vulkanının püskürməsi nəticəsində yaranan tsunamidən İndoneziyada 36 min insan həlak olmuşdur.
1927 — Brian-Kelloq Paktı imzalanmışdır.
1939 — Alman mühəndisi Ernst Heynkelin tikdiyi reaktiv mühərrikli təyyarənin ilk uçuşu baş tutmuşdur.
1955 — Ginnesin rekordlar kitabı Böyük Britaniyada satışa buraxılmışdır.
1992 — Azərbaycan Respublikası Qvineya Bisau ilə diplomatik əlaqələr qurmuşdur.
-
Gündəlik Bürclər
Qoç - Hadisələrin axarını dəyişmək üçün cəhd göstərməsəniz, gününüz cansıxıcı, maraqsız və boz keçəcək. Həyatınıza müxtəliflik qatmaq şanslarınız var, bunun üçün bir qədər fantaziya və aktivlik tələb olunur. Qohumlarınızla fikir ayrılıqları yaşaya bilərsiniz. Doğrusu, çox zaman elə mübahisə etmək naminə hamının əksinə gedirsiniz. Güzəştə gedin, beləliklə, həm öz əsəblərinizi qorumuş olarsınız, həm də ətrafınızdakıların başını ağrıtmazsınız. Axşamçağı hədiyyə ala bilərsiniz.
Buğa - Gərgin və yorucu gündür. Xeyli qayğılarınız və həyəcanlanmaq üçün səbəbləriniz peyda olacaq. Müxtəlif problemləri həll etməli, başqalarının etdikləri səhvləri düzəltməli, əslində biganə olduğunuz insanlar üçün dəridən-qabıqdan çıxmalı olacaqsınız. Bəs yaxşı heç nə olmayacaq? Əlbəttə ki, olacaq. Məsələn, bir nəfərin sizə gizlində güclü rəğbət bəslədiyini aşkara çıxara bilərsiniz. Günün ikinci yarısı uşaqlarla ünsiyyət kefinizi açacaq.
Əkizlər - Uğurlu gündür, xeyli yaxşı imkanlarınız yaranacaq. Sizdən tələb olunan - taleyin hədiyyələrindən yararlanmaqdır. İstnilən yeni layihənin gerçəkləşdirilməsinə başlaya bilərsiniz. Hətta onların uğuruna inanmasanız belə, nəticə sizi kədərləndirməyəcək. Şəxsi və işgüzar görüşlər, peşəkar və dostyana söhbətlər üçün uyğun gündür. Gələcəyə nikbinliklə baxırsınız. Bu isə qarşı cinsin nümayəndələrinin sizə olan marağını artırır. Enerjiniz gün boyunca tükənməyəcək.
Xərçəng - Lap azacıq səy göstərsəniz, möhtəşəm nailiyyətlər qazana bilərsiniz. Əlinizə düşən fürsətdən son zamanlar fikirlərinizi məşğul edən ideyanı gerçəkləşdirmək üçün istifadə edin. Enerjiniz çoxdur, yorulmaqdan qorxmayın. Bu gün asanlıqla aşiq olmaq, lap başınızı itirmək ehtimalı var. Əgər belə bir hal olarsa, hissləriniz qarşılıqlı olacaq. Yeni bir eşq macərası başlayacaq və nikahla davam edəcək.
Şir - Gün istədiyiniz kimi yaxşı alınmır. Bəzi Şirlərin ümidləri alt-üst olacaq, bəziləri isə taleyin oyunlarına əməlli-başlı hirslənəcəklər. Hər şeyi düzəltmək şansınız var: bunun üçün şəraitə nəzarəti ələ almaq lazımdır. Özünüzə yazığınız gəlməyi bir tərəfə buraxıb, yubanmadan hərəkətə keçsəniz, yaxşı nəticələr əldə edə bilərsiniz. Yeni bir sahədə özünüzü sınaya bilərsiniz, amma ehtiyatlı olmalısınız. Pis vərdişlərə bu gün tez alışırsınız. Zəifliklərinizin üstün gəlməsinə imkan verməyin, sonra bunlardan qurtulmaq sizə qat-qat çətin olacaq.
Qız - Dünənki kimi yaxşı gün deyil, amma bir qədər ağlınızı işə salsanız, bu da pis keçməyəcək. İntuisiyanıza güvənin, eksperimentlərdən çəkinməyin. Həyatınızda çox yeni və hərtərəfli gözəl bir dəyişiklik edə bilərsiniz - buna azacıq cəhd edin. Yaxınlarınızla əla dil tapır, əvvəllər fikir ayrılıqları yaradan məsələlərdə ortaq məxrəcə gəlirsiniz. Qohumlarınızla birlikdə çox vacib bir işə başlamağın zamanıdır.
Tərəzi - Bəxtiniz gətirmir. Gününüz uğursuz başlayır. Bəzi Tərəzilər elə fikirləşirlər ki, heç bir şey bacarmırlar və həmin dəqiqədən etibarən işləri korlanır. Amma nikbin olanlar neqativ tendensiyaların təsirindən qurtula və günün birmənalı olmayan hadisələrindən öz xeyirlərinə istifadə edə bilirlər. Qarşı cinsin nümayəndələri ilə dil tapmaq çox çətin olur. Ümumiyyətlə, ünsiyyət baxımından bu gün çox mürəkkəbdir. Ailəlilər mübahisə edir, sevgililər münasibətləri aydınlaşdırır, valideyn Tərəzilər uşaqlarına təzyiq edirlər.
Əqrəb -Hadisələrin ləngliyi sizi əsəbləşdirir, hərəkət etmək əvəzinə, tez-tez gözləməli olursunuz. Özünüz də tələsir, başqalarını da tələsdirirsiniz, bu zaman səhvlərinizi görmürsünüz. Sonra bunların fərqinə varanda onları aradan qaldırmağa ikiqat çox vaxt sərf edirsiniz. Maliyyə baxımından gün uğurludur. Pul, çoxdan gördüyünüz işin mükafatını ala bilərsiniz. Həmçinin borcunuzu da qaytaracaqlar. Aldığınız pulları ağılla xərcləyə biləcəksiniz.
Oxatan - Uğurlu gündür. Xeyli sevincli anlar yaşayacaqsınız. Yaxşılığa doğru dəyişiklikləri görmək çətin deyil. İstənilən yeni layihənin gerçəkləşdirilməsinə başlamaq olar. Əgər bu sahədə bilikləriniz kifayət etmirsə, narahat olmayın, intuisiyanız sizə doğru yolu göstərəcək. Əməkdaşlıq, ünsiyyət, birgə istirahət üçün əla gündür. Flirt edə, eşq macəralarına başlaya bilərsiniz. Əgər həqiqi, ciddi münasibətlər arzusundasınızsa, fəaliyyətə keçin.
Oğlaq - İstənilən yeni layihəniz uğurlu olacaq. Bu gün çevik olmaq, tənbəllik etməmək lazımdır. Əgər ilk cəhddən heç nə alınmırsa, qarşınıza qoyduğunuz məqsəddən çəkinməyin. İnadınız və ağlınız sayəsində bu gün möhtəşəm nəticələr əldə edə bilərsiniz. Xırda anlaşılmazlıqlar mümkündür, amma onlar sizi panikaya salmır. Siz ilk baxışdan çox mürəkkəb vəziyyətdən çıxış yolu tapırsınız. Sevgiliniz sizə xoş sürpriz edəcək.
Dolça - Birmənalı olmayan situasiyadasınız. Həyatınızda vacib rol oynayacaq bir qərar verməlisiniz. Məsuliyyəti başqasının boynuna qoymayın və vaxtı da uzatmağa çalışmayın: vacib sualları vaxtında, gecikmədən, dərhal və qəti cavablandırmaq lazımdır. Şəxsi münasibətlərdə təşəbbüskar olun. Səhhətinizlə bağlı xırda problemlər meydana çıxa bilər. Bir çox Dolçaların xroniki xəstəlikləri güclənəcək. Fiziki işi azaldın. Əgər idmanla məşğul olmaq niyyətindəsinizsə, bunu təcrübəli məşqçinin nəzarəti altında edin.
Balıqlar - Hadisələri sakit qəbul etməyə çalışın. Əgər özünüz axtarmasanız, heç bir çətinliyiniz olmayacaq. Günün ikinci yarısı mürəkkəb bir şəraitə düşə bilərsiniz, amma burada yaxın adamınız köməyinizə gələcək, rahat nəfəs ala biləcəksiniz. Ünsiyyət üçün yaxşı gündür, ciddi fikir ayrılıqlarından çəkinmədən vacib problemləri müzakirə edə bilərsiniz. Axşama doğru enerjinriz tükənəcək, yorğunluq hiss edəcəksiniz. Gərəksiz risklərdən qaçın, ağır fiziki işdən və qaranlıq çağı səfərlərdən imtina edin.
-
Konu: Baki Bulvari 2015Baki - Baki resimleri - 2015 Baki bulvari sekilleri
-
Konu: Bitdimi hekayəmiz ?Hekaye - Hekayeler - Yaşanmış sevgi hekayəsi
Oğlan : Əslində bizim hekayə çətinliklə başladı. Mən onu çox sevirdim . Amma o yox...Beləcə illərim onu gözləməklə keçdi. Ümid edirdim, bir gün onun da məni sevəcəyi ümidi ilə yaşayırdım. Və belə də oldu. Onun sevgisini qazandım. İlk öncələri məni çox sevdiyini deyə bilmərəm amma sonralar o da sevdi. Hətta zaman keçdikcə mənə elə gəlirdi ki, o məni daha çox sevir. Mənim qısqanclığım, ona qoyduğum qadağalar heç nə onu bezdirmirdi. Onun qurduğu xəyalların,arzularını əlindən alırdım. Ona yox, buna yox deyirdim... Özümdən bezirdim, o bezmirdi. ALLAHA onu qarşıma çıxardığı üçün hər an ŞÜKÜR edirdim. Lakin mən hisslərimi biruzə verə bilmirdim. O yenə anlayırdı. Lakin bəzən ayrılığı biz də yaşayırdıq. Ayrı ola bilməyəcəyimizi anlayıb yenidən barışırdıq. Ayrılsaq həyatıma davam edərəm dediyim halda qarşısında diz çökdüm bağışla deyə. O zaman onu itirmək istəmədiyimi anladım. Nə zaman dizlərim büküldü, nə zaman bu qədər bağlandım heç vaxt bilmədim. Lakin bir gün onu itirdim... Bu dəfə də barışacağımıza çox əmin idim. Çünki, onun məni bağışlamağına öyrəşmişdim. Zaman mənə düşmən oldu. Hər keçən saniyə o məndən daha da uzaqlaşırdı. Artıq aylar keçmişdi. Onsuzluq heç çəkilmirdi. Dinlədiyin hər ifada sevdiyini tapmaq bu idi yaqin. Nə dinləsəm onu xatırladırdı... Bir zamanlar dəli kimi hesab soruşduğum şəxsə indi necəsən belə deyə bilmirəm. Çünki, əlində nişan üzüyünü gördüyüm an o mənim üçün bitdi. Ağlımdan çıxmır, qəlbimdən çıxmır amma həyatımdan çıxdı. Məni tərk etdi . . . Əslində etiraf edə bilməsəm də mən də günahkaram. Ailəm və sevdiyim arasındakı seçim hər şeyə son qoydu. . . Çünki, ailəm...İndi bitdimi hekayəmiz?
Qız : Necə bitdisə elə də başlamışdı. Təktərəfli başlamışdı. Onu sevmirdim. Amma onun çox sevdiyini bilirdim. Sevən sevdirər deyiblər. Hər keçən gün onu sevməyə başladım. Onunla dünyanın ən xoşbəxt insanına çevrildim.Heç bir qadağası məni qorxutmurdu. Mən onun üçün arzularımın üstündən düşünmədən xətt çəkmişdim.Mən artıq öz həyatımı deyil, onun həyatını yaşayırdım. Yenidən öz həyatıma qayıdarkən anladım ki, həyatıma gec qalmışam...Canımı hələ də yandıran ilk sevgim mənə sevməyi öyrətdi amma unutmağı öyrətmədi. Buna ehtiyac olmayacaq dedi. Həyat belədir. Ehtiyacın olmayan hər şey qarçına çıxar. Canımı o qədər yandırdı ki, əminəm ki, əlimdəki nişan üzüyünü gördüyü an onun canı daha çox yanacaq. Xeyr. Əsla elə düşünmə ki, onu səni unutmaq üçün seçdim. O doğrudan da mənim sevgimə layiq oldu. Sən ilk sevgim oldun, uşaqlıq oldun. Amma o məni mənə qaytardı. Sənin dağıdıb getdiyin həyatımı topladı. Həqiqətən sevmək nədir, sahiblənmək nədir onu öyrətdi. Sən ailəm və sən deyərkən mən artıq yolumu bilirdim. Səni bu seçim arasında qoya bilməzdim. Çünki, seçilməyəcəyimi bilirdim. Gözlə desən, səbr elə desəydin...Amma sən illər sonra nə olar bilmirəm dedin. Yarıyolda qalmaq vardı...Yol yaxınkən qayıtmaq lazım idi. Sən mübarizə belə aparmağa çalışmadın. Ən azından kiçik bir cəhtini görsəydim, o da olmadı. Məni qınasan da, tərk etdi desən də unutma mən səni tərk edərkən sən məni çoxdan tərk etmişdin. İndi xoşbəxtəm. Çünki, yanımda sevgimə dəyəcək insan dayanıb. Əlimdə onun üzüyünü daşıyıram. Həyatımdan çıxdığın üçün təşəkkür edirəm. İnan çoxdan bitdi bizim hekayəmiz...
Nəticə olaraq bir sevginin sonu ayrılıqsa nə fəqri var səbəb nə səbəbkar kim...
Müəllif : Elnurcik Memmedov
-
Hekayə - Atlı və kor hekayesin oxu - İbrətli hekayəler
Çöl istisində atıyla səyahət edən bir atlı tapmış olduğu bir ağac kölgəsində, həm atı həm də özünün istirahət etməsi üçün bir fasilə verər.
Lakin atını o ağaca bağlaya biləcəyi qədər uzun bir incə kəndir tapa bilmədi. Ətrafına baxdıqda işini həll edə biləcəyi bir qalın ağac budağı tapar. O qalın budağı ağacın kölgəsinə çaxaraq atını o budağa bağlar. Ehtiyacı qədər istirahət etdikdən sonra, yola davam etmək üzrə hazırlanar. Elə atını bağladığı o budağı qumdan çıxaracaqkən birden dayanıb düşünər. Mən bu qədər məsafədən gəldim və yolumda yalnız bu ağacın kölgəsindən istifadə edərək yalnız mən deyil, atımda istirahət etdi. Yaxşısımı bu budağı çıxartmayımki , bəlkə məndən sonra başqa bir atlınında atıyla istirahət etmək üçün fasilə verdiyində bu budaqdan istifadə edər, deyib o budağı çıxarmaqdan imtina edər və yola davam edər.
Çöl istisində öz başına səyahət edən bir KOR yolçu elə bu ağacın altında fasilə üçün dayanacaqkən ayağı o budağa ilişib birdən yerə düşər. Ay Allah, çölün orasındakı ağacın altındakı bu budağın nə işi vardır deyib, məndən sonra bəlkə başqa bir kor yolçu bu budağa ilişib yerə düşməsin deyə, o budağı yerindən çıxarıb atar.
İndi hansı doğru olanı etmiş deyə özümüzdən soruşduğumuzda , cavabımız nə olar? Görəsən o ağacın altına budağı çaxan özündən sonra gələcək bir başqasını düşünən atlımı, yoxsa ilişib yerə düşüb canını yandırmaması üçün özündən sonrakı başqa bir kor yolçunu düşünən və oradan çıxarıb atan o kor yolçumu?
Əlbəttə ikisi də haqlıdır və özlərindən sonrakı insanları düşünüb vəzifələrini etmiş yerinə yetirmişlər.
Görəsən bizlər, bizlərdən sonra gələcəklərə nələr edirik və saxlayırıq???
alinti...
-
Konu: Frank dövlətiFrank dövləti - orta əsrlər tarixi
Qalliyanın franklar tərəfindən işğalı. Merovinqlər krallığı.
Karolinq dövləti.
Karolinq dövlətində feodal münasibətlərinin əsasının qoyulması.
Qalliyanın franklar tərəfindən işğalı. Merovinqlər krallığı
486-cı ildə Şimali Qalliyada frank işğalları nəticəsində Frank krallığı meydana gəlir, onun da başında salik (sahilboyu) frankların başçısı, Merovey nəslindən olan Xlodviq (486-511) dururdu. Frank dövlətinin tarixinin birinci mərhələsi də elə bu vaxtdan –V əsrin sonu başlayır və VII əsrin sonunadək davam edən bu dövrü adətən Merovinq dövrü adlandırırlar.
Xlodviqin dövründə Akvitaniya (507), onun varisləri dövründə isə Burqundiya (534) işğal olunur; 536-cı ildə isə ostqotlar Provansı franklara güzəştə gedirlər. VI əsrin ortalarına doğru frank krallığı Roma hakimiyyəti dövründəki bütün Qalliya əyalətinin ərazisini əhatə edirdi. Franklar həmçinin Reyn sahilindəki bəzi alman tayfalarını: turinq, alaman və bazarları da özlərinə tabe etmişlər. Saklar isə onlara illik odənç verməyə məcbur idilər.
Frank dövlətinin mtrixi feodal münasibətlərinin Ən erkən mərhələsindən inkişafını izləməyə imkan verir; yəni erkən feodal krallığının yaranmasından – Qərbi Avropaya ilk orta əsrlər imperiyasının (Karilanq) yaranmasına qədər. Feodallaşma prosesi son Roma və alman ictimayi münasibətlərinin sintezi formasında getmişdir. Hər ikisinin nisbəti şimalda və cənubda fərqli olmuşdur. Lakin arxeologiyanın və aerofotoçəkilişlərin ən yeni məlumatlarına görə, I-V əsrdə Luaradan şimalda olan torpaqlarda quldar villalar çoxluq təşkil etmiş, əsas işçi qüvvə isə qullar və kolonlar olmuşdur. Hətta frank işğalından sonra da əhalinin əsas hissəsi qallar və romalılar olmuşdur. Digər tərəfdən, bu vilayətlərdə cənuba nisbətən cəmiyyətin daha dərin barbarlaşması xarakterikdir. Bu da onunla izah olunur ki, V əsrin sonuna doğru franklar ictimai inkişafın daha aşağı səviyyəsində olmuşlar (nəinki qallar və romalılar). Onların cəmirmiş olduğu primitiv münasibətlər dağılmaqda olan nəsli qəbilə quruluşunun yayılmasına təkan vermişdir. Digər tərəfdən, Xlodviqin dövründə frank hücumları ardıcıl olmuş və bu vilayətin güclü germanlaşmasına səbəb olmuşdur. Əvvəlcə franklar qall-romalılardan təcrid olunmuş şəkildə məskunlaşmışdılar. Bu isə, bir tərəfdən, primitiv barbar cəmiyyəti konservə edirdi, digər tərəfdən, yerli əhali qarşılıqlı təsiri ləngidirdi.
Luaradan cənuba barbar əhali azsaylı idi, amma şimaldan fərqli olaraq, onlar bürada yerli əhali ilə birgə yaşaırdılar. Ona görə də dağılmaqda olan son antik münasibətlər burada daha güclü idi, barbar qaydaların dağılması daha sürətlə gedirdi, amma yeni feodal münasibətlərinin təşəkkülü şimala nisbətən zəif gedirdi.
Eyni zamanda Frank krallığının şimalında da, cənubunda da feodal sintezində barbar təsirinin ən mühüm amili siyasi hakimiyyətin barbarların əlində olması idi.
Frank dövlətinin mövcudluğunun I mrhələsində (V əsrin sonu-VII əsrin sonu) Qalliyanın şimalında son Roma və barbar strukturaları müxtəlif ukladlar formasında mövcud idi: dağılan qullar, barbar ukladları və yaranmaqda olan feodal ukladları (kolonat, torpaq asılılığının formaları, drujina münasibətləri).
Frankların ictimai quruluşunu öyrənmək üçün ən mühüm mənbə (xüsusilə Şimali Qalliya) «Salik qanunu» (Lex Salica) sayılır. Bu, salik franklarının çox güman ki, VI əsrin əvvəllərində Xlodviqin dövründə meydana çıxmış məhkəmə qaydalarının yazıya alınmış formasıdır. Digər barbar qanunlarından fərqli olaraq, Roma təsiri burada zəif olub daha çox zahiri səciyyə daşıyır: latın dili, cərimələrin Roma pul vahidləri ilə olması və s.
VI-IX əsrlər gedişində frank kralları «Salik qanunu»na dəyişikliklər və tamamlamalar etmiş və bu səbəbdən bu qanun frank cəmiyyətində nəsli qəbilə quruluşundan feodalizmə gedən təkamülü izləməyə imkan verir.
«Salik qanunu»dan bəlli etmək olar ki, VI əsrdə əkinçilik frankların əsas məşğuliyyət sahəsi olmuşdur. Təsərrüfatda tərqqi təkcə frank cəmiyyətinin daxili inkişafı ilə deyil, almanların romalılardan əxz etdikləri mükəmməl metodları ilə də izah edilir. Bu dövrdə franklarda özününküləşdirilə bilən xüsusi mülkiyyət mövcud idi. Laikn torpaq üzərində belə mülkiyyət, həyətyanı sahəlri çıxmaq şərtilə, yox idi. Əsas torpaq fondu icmanın əlində idi. «Salik qanunu»na görə, bu, iri (patriarxat) ailələr idi. Lakin xırda, fərdi ailələr də meydana gəlirdi. Torpaq üzərində fərdi-ailə mülkiyyəti franklarda V-VI əsrlərdə hələ yaranmaqdp idi. «Salik qanunu»nun IX fəslinə («Allolar haqqunda») görə, torpaq üzərində vərəsəlik yalnız kişi xətti ilə keçirdi və daşınan əmlakdan fərqli olaraq, ailədə oğul olmayanda, icmanın mülkiyyətinə keçirdi.
Həyətyanı təsərrüfata daxil olmayan torpaqlar ümumi istifadədə idi.
XIX-XX əsrin əksər tarixçilərinin(Füstel de Kulanj, Dopş, Mayer və b.) V-VI əsrlərdə franklarda torpaq üzərində xüsusi mülkiyyətin olması haqqında fikirlərinin əksinə olaraq, «Salik qanunu» franklarda icmanın olduğunu göstərir. İcma böyük ailəli əkinçi icmasından qonşuluq icmasını – markaya keçmişdir. Əkinçi icmasında torpaq üzərində nəslin kollektiv mülkiyyəti var idisə, qonşuluq icmasında isə kiçik ailələrin torpaq payı üzərində fərdi mülkiyyəti yaranmışdı.
«Salik qanunu»nda nəsli münasibətlərin rolu aşkar görünür. Nəslin nümayəndələri azad frankın həyatında böyük rol oynamaqda davam edirdilər. Lakin eyni zamanda nəsli münasibətlərin dağılması prosesi də gedirdi. VI əsrin sonuna doğru nəsli əlaqələrin zəifləməsi və əmlak təbəqələşməsinin təsiri altında azad frankların irsi torpaq payları özününkiləşdirə bilən torpaq mülkiyyətinə – alloda çevrilir. «Salik qanunu»nda dəyişiklik edən kral Xilperikin (561-584) fərmanına görə oğul olmadığı halda, torpağın varisi ölən adamın qızı və ya bacısı ola bilərdi. Bu dəyişiklik prinsipial səciyya daşıyırdı. İcma saxlansa da indii onun hüququ əkilib – becərilməmiş sahələrə (meşə, bataqlıq, yollar və s.) yayılırdı. Vı əsrin sonuna doğru meşə sahələri və çəmənliklər də ayrı-ayrı icma üzvlərinin alloduna çevrilir. Bu şəraitdə nəsli qəbilə quruluşu dağılmağa və feodal münasibətləri yaranmağa başlayır.
Allodun meydana gəlməsi franklarda iri torpaq mülkiyyətinin artmasına təkan verir. Hələ işğallar gedişində Xlodviq imperatora məxsus torpaqları özünə götürür. Onun varisləri isə bütün azad torpaqları ələ keçirirlər. Bu fonddan frank kralları öz əshabələrinə və kilsəyə torpaq payları (allod) paylayırdılar.
İri torpaq sahibkarlığı icmanın daxilində də artırdı. Torpaq sahələrinin iri sahibkarlığa çevrilməsi icmanın bir üzvünün digərlərinin hesabına varlanmas yolu ilə baş verirdi. Bu da azad frankların bir çoxunun iri torpan sahibkarının qəyyumluğuna, himayəsinə (mundium) keçməsinə səbəb olurdu. Bu akt, antik dövrdə olduğu kimi, «kommendasiya» adlanırdı. Praktikada bu, toraqsızlaşmış icma üzvünün torpaq asılılığı ilə müşayiət olunurdu. Kommendasiya həm də icma təşkilatının qəti olaraq dağılmasını sürətləndirirdi.
Frank cəmiyyətinin feodallaşması ilə eyni vaxtda erkən feodal dövlətinin yaranması prosesi də gedirdi. Nəsli qəbilə quruluşuna xas olan idarəçilik orqanları tədricən öz yerini güclənməkdə olan kral hakimiyyətinə verir. Bu hadisə işğallarla sürətlənir; belə ki, franklar qall-roma əhalisi ilə üz-üzə qalmışdı – onları tabeçilikdə saxlamaq lazım idi. Bundan başqa işğal olunmuş ərazilərdə franklar daha inkişaf etmiş cəmiyyətlə rastlaşdılar və bu cəmiyyətin saxlanması üçün quldar imperiyanın dağıdılmış aparatının yerinə yeni hakimiyyətin təşkili tələb olunurdu.
Kral öz əlində bütün idarəçilik funksiyalarını toplamışdı. Kralın hakimiyyəti ilk növbədə ona dayaqlanırdı ki, o, iri torpaq mülkiyyətçisi idi və çoxsaylı drujinanın başında dururdu. Öz ölkəsini o, şəxs təsərüfatı kimi idarə edirdi, əvvəllər ümumicma mülkiyyətində olan torpaqları xüsusi mülkiyyətə verirdi, torpaqdan gələn gəlirlər, cərimə və ticarət rüsumlarını istədiyi kimi xərcləyirdi.
Frank krallığınn mərkəzi idarəçiliyində nəsli qəbilə təşkilatının çox zəif izləri qalmışdı. Qalliyanın işğalından sonra qəbilə «yüz»ləri inzibati ərazi vahidlərinə çevrildi. Ən böyük ərazi vahidi – qraflıq idi və o, qrafın idarəçiliyində idi. «Yüz»lərdə kral hakimiyyətinin nümayəndəsi – yüzbaşı idarəçiliklə məşğul olurdu. Zaman keçdikcə «yüz»lərdə rəhbər rol daha varlı və nüfuzlu adamların – raxinburqların əlində keçdi.
Merovinq kralları ölkənin idarəsində Roma institutlarını saxlamağa çalışsalar da, bu, əsasən vergi sisteminə daxil olurdu. Ümumilikdə Qərbi Roma imperiyasının dövlət maşını işğallardan sonra tamam sıradan çıxdı.
İri torpaq mülkiyyətinin artması və xüsusi mülkiyyət sahiblərinin güclənməsi artıq Xlodviqin oğullarının dövründə kral hakimiyyətinin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Həddən artıq böyük sayda torpaq hədiyyə etməsi ilə öz domen mülklərindən və gəlirlərindən məhrum olan frank kralları iri sahibkarların separatçılıq cəhdləri ilə mübarizə aparmağa gücsüz idilər. Xlodviqin vəfatından sonra krallığın parçalanması baş verir.
VII əsrdə frank krallığının tərkibində müstəqil siyasi vahidlər yaranır: Şimali-Qərbi Qalliyada Paris mərkəz olmaqla Neystriya; krallığın şimal-şərqində Avstraziya; keçmiş Burqund krallığının ərazisində Burqundiya. VII əsrin sonuna doğru isə cənub-qərbdə Akvitaniya ayrılır. Bu dörd vilayət həm etnik tərkibinə, həm sosial quruluşuna, həm də feodallaşma dərəcəsinə görə bir-birindən fərqlənirdi. Frank işğalı ərəfəsində güclü romanlaşmış Neystriyada əhalinin böyük hissəsini təşkil edən qall – romalılar krallığın digər vilayətlərinə nisbətən daha tez franklfşmışdılar. Burada iri torpaq mülkiyyəti geniş yayılmışdır və azad kəndlilər sürətlə yoxa çıxırdı. Avstraziyada əhalinin böyük bir hissəsinin franklar təşkil edirdi, romanın təsiri isə zəif idi. Burada icma ləng dağılırdı. Yaranmaqda olan feodallar təbəqəsi əsasən xırda və orta feodallardan ibarət idi. Burqundiyada və Akvitaniyada qall roma əhalisi üstün idi və əvvəlcə burqundları, sonra frankları Assimiyasiya edə bilmişdi. Burada uzun müddət azad kəndli və orta feodal mülkiyyəti saxlanmışdı.
Frank dövlətinin bu vilayətləri arasında iqtisadi əlaqə zəif idi və onların birləşməsinə mane olurdu.
VII əsrin sonu krallığın bütün vilayətlərində hakimiyyət faktiki olaraq mayordomların əlinə keçir. Əvvəlcə bu, kral saray idarəçiliyinin başçıları idilər (maiordomus– təsərrüfatı idarə edən). Sonrala mayordomlar iri torpaq sahibkarlarına çevrilirlər. Hər bir vilayətin idarəsi isə onların əlinə keçir. Real hakimiyyəti itirən Merovinqlər mayordomların əlində oyuncağa çevrilir və «tənbəl krallar» adını alırlar.
Frank əyanları içərisində uzun sürən mübarizədən sonra, 687-ci ildə Avstrziyanın mayordomu Heristallı Pipin bütün frank dövlətinin mayordomu olur. Pipin ona görə buna nail ola bilir ki, Avstraziyada iri torpaq sahibkarlığı zəif idi və mayordomlar burada xırda və orta feodallara, azad kəndlilərə arxalanırdılar; onlar da öz növbəsində iri feodalların özbaşınalıqlarına qarşı mübarizədə güclü mərkəzi hakimiyyətə ehtiyac duyurdular. Pipinlər nəslindən olan mayordomlar frank krallığının faktiki hakimlərinə çevrilərək yeni sülalənin əsasını qoyurlar. Karolinqlərin (Pipinlərin) nümayəndələri frank dövlətini 687-ci ildən mayordom kimi, 751-ci ildən isə kral kimi idarə etmişlər.
Karolinq dövləti
Karolinq hakimiyyəti dövründə frank cəmiyyətində fedal quruluşunun özülü qoyulur. Hələ Merovinqlərin zamanı icma daxilində başlamış sosial təbəqələşmə nəticəsində allodlarını itirən kəndlilər asılı adamlara çevrilir. VII-IX əsrlərdə bu proses geniş vüsət alır. VIII əsrin əvvəllərinə doğru frank krallığında 2 bir-birinə düşmən sosial təbəq yaranır: iri torpaq sahibkarları və torpaq mülkiyyəti olmayan və ya kiçik sahəsi olan asılı kəndlilər. Frank cəmiyyətində sosial quruluşda baş verən bu dəyişikliklər Pipinin varisi – mayordom Karl Martellin siyasətində öz əksini tapır.
Karl Martel («Çəkic», 715-741) öz hakimiyyətinə krallığın daxilində daxili iğtişaşları yatırmaqla başladı. Neystriyada ona qarşı üsyan etmiş feodalları darmadağın edən, daha sonra ərəblərlə sazişə girərək Akvitaniya və Provans hersoqlarını məğlub edən Karl alman Reynətrafı tayfaları olan – saks, friz, alaman, bavarları tabe etməyə başladı. 732-ci ildə həlledici Platye döyüşündə Karl Martel ərəblərə ağır zərbə endirdi – ərəblər VIII əsrin əvvəllərində İspaniyanı işğal edərək 720-ci ildə Cənubi Qalliyaya hücum etmişdilər və Frank krallığı üçün birbaşa təhlükə yaradırdılar. Ərəblərlə mübarizədə frankların təzəcə yaradılmış atlı (süvari) qoşunu böyük rol oynamışdır. Platye döyüşü ərəblərin Avropadakı sonrakı hərəkətini dayandırdı və indi əlində Cənubi Qalliyanın kiçik bir hissəsi – Septimaniya qalırdı.
Frank krallığında feodal münasibətlərinin inkişafı torpqa mülkiyyəti formalarının da dəyişməsini tələb edirdi. Müflisləşmiş azad kəndlilərin böyük bir hissəsi orduda xidmət etmək üçün zəruri maddi vəsaitə malik olmadıqları üçün hərbi qüvvələrin köklü təşkili haqqında məsələ qalxdı. Karl Martellin benefisi islahatının sosial kökləri də buradan irəli gəlmişdir. Bu islahatın mahiyyəti ondan ibarət olmuşdur ki, Merovinqlərin dövründə torpağın tam və şərtsiz mülkiyyətə verilməsi (allod) yayılmışdısa, bu islahatdan sonra torpağın şərti mülkiyyət formasına verilməsi (benefisi – beneficium, hərfdən «nəcib iş») başlanır. Benefisi müəyyən xidmət, adətən süvari hərbi xidmtə müqabilində ömürlük istifadəyə verilirdi. Benefisini alan şəxs vəfat edəndə benefisi ilkin mülkiyyətçiyə və ya onun varisinə verilirdi. Əgər benefisi mülkiyyətçisinin varisi və ya benefisarinin özü əvvəlki qaydada torpaqdan istifadə etmək istəsəydi, bağışlanmanı yenidən bərpa etmək lazım idi. Əgər tələb olunan xidmət yerinə yetirilmirdisə və ya təsərrüfat ziyana işləyərdisə, benefisi geri alınırdı. Zaman keçdikcə benefisi ömürlük mülkdən irsi mülkə çevrilir və IX-X əsrlər ərzində feod(len) səciyyəsi alır – yəni hərbi xidmət müqabilində irsi keçən şərti torpaq mülkiyyəti.
Karl Martell benefisilərin böyük sayda paylanmasını həyata keçirdi. Bu payların əsas əondu əvvəlcə üsyankar maqnatların əlindən alınmış torpaqlar idi, bu torpaqlar tükənəndə isə o, kilsə torpaqlarının qismən dünyəviləşdirilməsini etdi.
Bu islahatı keçirərkən Karl Martell ilk növbədə siyasi məqsədlər güdürdü. Kral torpaqları fondunu tükəndirən allod paylarını fenefisilərlə əvəz etməklə o, iri feodalları mərkəzdən asılı vəziyyətə salmaq istəyirdi; benefisi sisteminin köməyilə Karl Martell hərbi qüdrəti olan süvari qoşunu yaratmaq istəyirdi. Bu zaman süvarilər artıq müharibələrdə həlledici rol oynayırdı.
Benefisi islahatı bir sıra sosial dəyişikliklərlə nəticələndi: əvvəla, o yaranmaqda olan xırda və orta feodal təbəqəsinin mövqeyini möhkəmləndirdi: bu feodallar hərbi təşkilatın əsasını təşkil edərək gələcək cəngavərliyin özülünü qoydular. Frank ordusunun əvvəllər piyada dəstələrini təşkil edən kəndlilər isə, əvvəlki hərbi əhəmiyyətlərini itirərək cəmiyyətdəki bərabərhüquqlu vəziyyətlərindən məhrum oldular. İkinicisi, benefisinin geniş yayılması feodal torpaq mülkiyətini və kəndlilərin asılılığını möhkəmlətdi. Üçüncüsü, benefisi torpaq payını verənlə onu alan arasında şəxsi sadiqlik və qəyyumluq münasibətləri (vassallıq) yaratdı. Beləliklə, islahat frank cəmiyyətində feodal münasibətlərinin sonrakı inkişafını doğurdu. Kralın nümunəsində digər iri torpaq sahibkarları da bu praktikanı həyata keçirdilər və torpaq mülkiyyətinin iyerarxik quruluşu yarandı. Lakin feodalların hərbi qüdrətini artırmaqla və iyerarxiya münasibətləri yaratmaqla benefisi islahatı frank krallığının sonrakı siyasi parçalanmasını sürətləndirdi.
Hərçənd Ki, ilk vaxtlar Karl Martellin islahatı mərkəzi hakimiyyəti xeyli gücləndirdi. Belə ki, islahat nəticəsində qüvvətlənən benefisiarilər bir müddət Karolinq sülaləsinin dayağı oldular. Bu təbəqə güclü mərkəzi hakimiyyətdə maraqlı idi: kəndlilərin tabe olunmasında, onların müqavimətinin qırılmasında və iri feodalların özbaşınalıqlarına son qoyulmasında onlara kömək lazım idi.
Karl Martellin oğlu mayordom Gödək Pipin (741-768) atasının dövründə kilsə torpaqlarının müsadirəsilə əlaqədar kəskinləşmiş kilsə-kral münasibətlərini nizamlamağa cəhd göstərdi. Benefisi kimi paylanmış bütün kilsə torpaqları kilsənin mülkiyyəi elan olundu və benefisiarilər kilsəyə xərac verməli idi. Bu cür torpaq payları precariya verbo regis (kral əmri ilə verilmiş prekari) adlanırdı. Bu halda benefisiari yenə də kralın xeyrinə hərbi xidtə göstərirdi və kralın icazəsi olmadan kilsə həmin torpağı geri ala bilməzdi.
Lanqobardların təzyiqinə məruz qalan Roma papası frank krallığına böyük ümid bağlayırdı. Ona görə də 751-ci ildə frank əyanlarının Sassondakı yığıncağında Pipin rəsmi sürətdə frankların kralı elan olundu. Mervinqlərin son nümayəndəsi III Xilderik monastıra salındı. Öz növbəsində papa II Stefanın çağırışı ilə Pipin silah gücünə lanqobard kralını məcbur etdi ki, Roma əyalətinin lanqobardlar tərəfindən tutulmuş şəhərləri və Ravenna düzündəki torpaqları papaya versin. Bu torpaqlarda 756-cı ildə Roma papasının xüsusi mülkü – Patrimoniy Santa Peters (Müqəddəs Pyotrun atalığı) yarandı. Bunula da Roma papalarının ümumdünya xristian monarxiyası yartmaq iddiasının əsası qoyuldu. Elə bu illərdə papa dəftərxanasında Roma papalarının dünyəvi hakimiyyət hüququnu süqut etmək üçün «Konstantin bəxşişi» adlı saxta sənəd hazırlandı.
Gödək Pipinin oğlu Karlın dövründə (768-814) Karolinq dövləti ən yüksək səviyyəsini yaşamışdır. Öz sələflərinin işğalçı siyaəstini davam etdirən Karl 774-cü ildə İtaliyaya yürüş etdi, sonuncu lanqobard kralı Deziderini devirdi və Lanqobard krallığını Frank dövlətinə birləşdirdi.
Böyük Karl İspaniyada ərəblərə qarşı da müdafiə xəttini hücum tatikası ilə əvəz etdi. Buraya I yürüşü o, 778-ci ildə etdi, lakin yalnız Saraqosa qədər gedib çıxa bildi və geri qayıtmalı oldu. Bu yürüşün hadisələri öz əksini «Roland haqqında Nəğmə»da tapıb. Eposun qəhrəmanı Karlın sərkərdələrindən biri olan Rolanddır.
I yürüşdəki məğlubiyyətinə baxmayaraq Karl Pireneydən cənuba qədər təkrar yürüş etmək niyyətində idi. 801-ci ildə o, Barselonanı ələ keçirdi və İspaniyanın şimal-şərqində ispan markası – sərhəd bölgəsi yaratdı. Ən uzun sürən müharibəni isə Karl Saksoniyada 772-802-ci illər ərzində aparmışdır. Saksoniya Ems və Aşağı Reyn çayları arasında yerləşirdi. Saksonlar franklara uzun müddətli müqavimət göstərmişlər. Amma bacarıqlı siyasəti nəticəsində sakons əyanları – edelinqlər onun tərəfinə keçdilər. Bundan sonra azad saksonların – frilinqlərin mübarizəsi həm franklara, həm sakson əyanlarına qarşı çevrildi.
782-ci ildə Vezerdə saksonlar üzərində qələbə çalan Karl 4500 sakson əsirini edam etməyi əmr etdi. Elə həmin ildə o, «Saksoniya məsələləri haqqında kapitulyari» verdi, bu sənədə görə, kilsəyə və krala qarşı çıxan hər bir kəsə ölüm cəzası nəzərdə tutuludrdu. Tezliklə sakson müqavimətinin başında duran edelinq Vidukind xristianlığı qəbul etdi və silahı yerə qoydu. İndi saksonların mübarizəsi kiçik bir ərazidə – Şimali-Şərqi Saksoniyada cəmləndi. Onların müqavimətini qırmaq üçün Karl saksonlarla düşmənçilik edən slavyan tayfaları – abodrilərlə müvəqqəti ittifaqa girdi. Müharibədən sonra Karl kütləvi şəkildə saksonları frank krallığının daxili vilayətlərinə, frankları isə Saksoniyaya köçürdü.
Karlın işğalları cənub-şərqə də yönəlmişdi. 788-ci ildə o, Bavariyanı qəti olaraq birləşdirdi və buradakı hersoq hakimiyyətini ləğv etdi. Genişlənməkdə olan frank krallığının cənub-şərq sahillərində Karl avar xaqanlığı ilə toqquşdu. 788-ci ildə frank-avar müharibələri başlandı. Bu müharibələr 803-cü ilə qədər davam etdi. Nəticədə avar dövləti parçalandı və Pannoniya slavyanların əlinə keçdi.
Frank dövləti böyük bir ərazini əhatə edirdi. O, Ebro çayıın orta axarından və Barselonadan tutmuş şərqdə Elba çayı və Vyana meşələrinə, şimalda Yutlandiyadan cənubda Orta İtaliyayadək yayılırdı. Bu ərazi müxtəlif inkişaf səviyyəsi olan tayfalarla məskunlaşmışdı. Karl və onun əshabələri belə hesab edirdilər ki, Qərbi Roma imperiyası bərpa edilmişdir və frank kralı imperator titulu qazanmağa can atırdı.
Bu zaman papa III Lev onunla düşmənçilik edən Roma əyanlarından qaçaraq frank kralının sarayında gizlənmişdi. Bundan istifadə edən Karl papanı müdaifə etmək şüarı ilə Romaya yürüş etdi. Karlın təzyiqi altında, Papa 800-cü ildə onun başına imperator tacı qoydu (Romada, Müqəddəs Pyotr məbədində. Beləliklə, qərbdə yeni imperiya meydana gəldi və bu, Karl ilə Bizans arasında münaqişə yaratdı, çünki imperatorlardan hər biri məhz özünü Roma imperiyasının xələfi sayırdı.
Bir neçə onillik üçün frank imperiyası Qərbi Avropanın ən qüdrətli dövləti oldu. İmperatorun iqamətgahı isə Aaxen idi. İmperiyanın yeni hüdudları sərhəd vilayətləri – markalarla möhkəmləndirilirdi. Şimal-Qərbdə Breton, Cənubda İspan markası yaradıldı, İtaliyada isə Frank imperiyası Bizans mülklərindən Spoleto və Benevent kimi yarımasılı hersoqlarla ayrılmışdı. Baltikadan Adriatikayadək yayılmış slavyan tayfaları ilə (obodri, lyutiç, sorb, çex, morav, sloven, xorvat) sərhədlərdə isə davamlı olaraq müharibələr gedirdi. Burada da sərhəd zonaları yaradılmışdı: Şlezviqdə Danimarkası, Baltikyanı slavyanlara qarşı Sakson hüdudu, Elbadan Dunayadək Sorb hüdudu, Dunayın orta axarından Pannoniya və ya Şərq markası (gələcək Avstriyanın özəyi). Şimali İtaliyanı Bizansdan Friul markası ayırırdı.
IX əsrin əvvəllərinə doğru Karolinq imperiyasının nüfuzu beynəlxalq aləmdə yüksək idi: Şotlandiya və Avstriya kralları Karlın himayəsini axtarırdılar. 812-ci ildə isə Bizans imperatoru Karlın imperator titulunu tanıdı.
Karolinq dövlətində feodal münasibətlərinin əsasının qoyulması
Böyük Karlın dövründə erkən feodal dövləti olan – Frank imperiyası yüksəlişini yaşayırdı. İldə iki dəfə kralın sarayında ən nüfüzlü torpaq sahibkarları müşavirəyə yığışırdı. Onların məsləhəti ilə kral ən müxtəlif məsələlərlə bağlı qərarlar – kapitulyarilər verirdi.
Yerli idarəçilik orqanlarına nəzarət «dövlət qasidləri» vasitəsilə həyata keçirilirdi. May ayında hərbi baxış keçirilirdi və bu, kral benefisiarilərini yığıncağı idi. Böyük Karl yeni hərbi islahat həyata keçirir. İndii orduda 3-4 torpaq payı (mans) olan, nisbətən varlı knədlilər xidmət edə bilərdi. Qalan yoxeul kəndlilər qrup halında birləşərək ümumi sayda bir silahlanmış döyüşçü verməli idilər. Beləliklə, nəinki asılı, hətta azad kəndli də azad xidmətdən uzaqlaşdırılırdı və hərbi xidmət feodalların imtiyazına çevrilirdi.
Lakin imperiyanın zahiri mərkəzləşməsinin arxasında onun daxili zəifliyi dururdu. İşğallar yolu ilə yaranmış bu dövlət etnik tərkibinə görə çox mürəkkəb idi. Franklardan və onlara tabe Qalliya almanlarından (burqund, akvitan və s.) başqa, Böyük Karlın imperiyasının tərkibinə saks, friz, bavar, alaman, turinq, lanqbard, baks, avar və kelt tayfaları daxil idi.
İmperiyanın ayrı – ayrı torpaqları bir – birinə zəif əlaqədə idi və hərbi, inzibati məcburiyyət qaydaları olmadan, işğalçılara tabe olmaq istəmirdi. Ona görə də Böyük Karl hər dəfə bu və ya digər dərəcədə təhlükə yarananda özü həmin əraziyə gedirdi. Zaman keçdikcə ayrı – ayrı tayfaları tabeçilikdə saxlamaq çətinləşirdi.
Zahirən mərkəzləşmiş, daxilən isə qeyri – sabit siyasi qurum olan bu imperiya forması Avropaya erkən feodal dövlətləri üçün səciyyəvi idi (X əsrdə Ottonlar imperiyası, Moraviya dövləti və s.).
Kəndlilərin müflisləşməsi və asılılığına düşməsinə təkan verən amillərdən biri də iri torpaq sahibkarlarının əlində siyasi hakimiyyəti cəmlənməsi oldu. Bu prosesə mane ola bilməyən krallar xüsusi aktlarla onu rəsmiləşdirməli oldular. Bu cür hallar hələ Merovinqlərin dövründə baş verir, lakin Karolinq dövründə geniş miqyas alır. Onun mahiyyəti belədir ki, xüsusi kral fərmanları ilə vəzifəli şəxslərə – qraflara, yüzbaşılara və onların köməkçilərinə bu və ya digər maqnatın ərazisinə daxil olmağa icazə verilmirdi. Bu torpaqlarda məhkəmə, inzibati, polis funksiyalarını maqnatlar özləri yetirirdilər. Bu cür akta immunitet deyilirdi (lat. İmmunitas – toxunulmazlıq).
İri sahibkarın immunitet hüquqlarına adətən bunlar daxil idi: öz torpağında məhkəmə hakimiyyəti; əvvəllər kralın xeyrinə gedən məhkəmə rüsumları və almaq hüququ; öz immunitet dairəsində yaradılan hərbi dəstəyə başçılıq etmək.
Məhkəmə – inzibati səlahiyyətlərə malik olan immunist yeni torpaq ələ keçirməkdə, kəndlilərin asılılığını artırmaqda öz hüquqlarından istifadə edirdi. Karolinq dövründə immunitet hüquqları torpağa və insanlara da şamil edilirdi. Eyni zamanda immunitet feodalların mərkəzi hakimiyyətdən azadlığını da gücləndirirdi.
Feodalların siyasi müstəqilliyinin artmasına vassal münasibətlərinin inkişafı da öz təsirini göstərirdi. İlk əvvəllər iri torpaq sahibkarları ilə şəxsi müqavilə münasibətlərinə girən azad adamlar vassal sifətində çıxış edirdilər. Karolinq dövründə vassal asılılığına girən şəxsə benefisi verilir. Vassal öz senyoruna sədaqətlə xidmət etməyi öhdəsinə götürürdü, senyor isə vassalı qorumağı. Böyük sayda vassalı olan iri torpaq sahibkarı siyasi nüfuz və hərbi qüdrət əldə edirdi və kral idarəsindən müstəqil olurdu. 847-ci ildə Böyük Karlın nəvəsi Daz Karl özünün Mersel kapitulyarisində qeyd edirdi ki, «hər bir azad adam özünə senyor seçməlidir». Beləliklə, vassallıq ictimai əlaqənin ən əsas qanuni forması olurdu. Vassallığın inkişafı feodal təbəqəsi içərisində iyeyrarxik strukturun formalahmasına gətirib çıxarır. Bu da öz növbəsində mərkəzi hakimiyyəti zəiflədir və feodalların şəxsi hakimiyyətini gücləndirir.
İmperiyada müvəqqəti mərkəzləşmə pərdəsi altında yerli idarəçiliyin feodallaşması baş verirdi: kralın vəzifəli məmuru olan qraf tədricən öz dairəsinin senyoruna çevrilir, qraflığın azad əhalisi isə onun vassallarına və asılılı kəndlilərə çevrilir. 877-ci il Kyersi kapitulyarisi rəsmi olaraq qraf vəzifəsinin irsiliyini tanıyır.
Karolinqlərin hakimiyyəti altında müxtəlif tayfa və xalqların müvəqqəti birləşməsi iqtisadi, sosial-hüquqi, etnik və mədəni vəzdəti olmadığı üçün o vaxtadək saxlanırdı ki, frak feodalları kral hakimiyyətində maraqlı idilər. IX əsrin ortalarına doğru imperiyada feodal quruluşunun əsasları təşəkkül tapır və yeni iri torpaq sahibkarlarının mərkəzi hakimiyyətə münasibəti də dəyişir.
İri feodallar demək olar ki, tam sərbəst olurlar; xırda və orta feodallar isə onların vassalları kimi maqnatla sıx bağlı idilər, nəinki krala. Kəndli hərəkatlarının yatırılması da artıq yerli səciyyə alır.
Böyük Karlın oğlu və varisi Mömin Lüdovik (814-840) artıq 817-ci ildə imperiyanı oğlulları arasında bölüşdürür və özü ali hakimiyyəti saxlayır. Bundan sonra feodal çəkişmələri daha da güclənir. Nəhayət, 843-cü ildə Lüdovikin oğulları Verdendə yığışaraq imperiyanın yenidən bölüşdürülməsi haqqında saziş bağlayırlar.
Verden müqaviləsinə görə, Mömin Lüdovikin kiçik oğlu Daz Karl Şelda, Maas və Rona çaylarından qərbdəki torpaqları alı rvə bu gələcək Fransa krallığının özülünü qoyur. Bu torpaqlarda roman dilləri üstün idi və sonralar fransız dilinin əsasını qoymuşdur.
Ortancıl qardaş – Alman Lüdovik Reyndən şərqə və Alp dağlarından şimala olan vilayətləri alır və bu krallıq Şərqi Frank krallığı, sonralar isə Alman krallığı adlanmağa başlayır.
Lüdovikin böyük oğlu Lotar isə imperator titulunu saxlayır; onun mülkləri İtaliyadan və Reynətrafı torpaqlardan ibarət idi ki, bu da gələcək İtaliyanın coğrafi cizgilərini təşkil edirdi.
Beləliklə, Verden müqaviləsi üç gələcək Avropa ölkəsinin – Fransanın, Almaniyanın və İtaliyanın və müvafiq olaraq fransız, alman və italyan xalqlarının özülünü qoyur.
Müəllif: Yeganə Hafiz qızı Gözəlova
-
Fransa - Fransa tarixi - XI-XV əsrlər
Feodal münasibətlərinin təşəkkülü xüsusiyyətləri
XI – XIII əsrlərdə şəhərlər
Fransız kəndi
XI – XII əsrlərdə siyasi pərakəndəlik
Kral domeninin artması
Albiqoy müharibələri
XIII əsrdə dövlət idarəçiliyi
Франса ХIV-ХV əsrlərdə
1. Feodal münasibətlərinin təşəkkülü xüsusiyyətləri.
Fransanı çox zaman klassik feodal ölkəsi adlandırırlar, bununla da onun təşəkkül formalarının mükəmməl olduğunu qeyd edirlər. Bu təyin ölkənin şimal və mərkəz bölgələrinə aid oluna bilər, çünki burada Roma və barbar ünsürlərinin sintezi daha çox büruzə vermişdir. Sena və Luara çayları hövzəsindəki ərazilərin coğrafi vəziyyəti də əlverişli olmuşdur. XI əsrin sonlarına doğru feodallar təbəqəsi sayca artmış və bir neçə qrupa bölünmüşdü. Iri senyorların içərisində orta feodallar qrupu ayrılmışdır. Kralın və Maqnatların xidmətçiləri və vasalları içərisindən isə xırda feodallar yaranmışdır.
Artıq XI əsrdə feodallar təbəqəsi digər təbəqələrdən tam ayrılaraq qapalı, imtiyazlı bir qrupa çevrilir. Bu zaman feodallar artıq torpaq üzərində bütün mülkiyyəti inhisara salmışdılar və cəmiyyətdə “Senyorsuz torpaq yoxdur” kimi hüquqi norma hakim idi. Hətta cənubda da icmaçıların allodları istisna təşkil edirdi. Senyorların hakimiyyəti altına icmanın təsərrüfat mülkləri də düşür və indi asılı kəndlilər yalnız müəyyən mükəlləfiyyətlər müqavilində ondan istifadə edə bilərdilər.
Feodal quruluşunun formalaşması prosesinin mükəmməllik göstəricilərindən biri də onun daxilində ardıcıl iyerarxiya – cəngavərlərin ən aşağı qruplarından tutmuş iri ərazilərin hakimlərinə — Normandiya, Bretan, Burqunqiya, akvitaniya hersoqlarına və Şampan qraflarıına qədər olan sistemin təşəkkül etməsidir. Fransız feodalllarının iyerarxiyası belə bir hüququ norma ilə fərqlənirdi ki, “Mənim vassalımın vassalı mənim vassalım deyil.” Bu norma maqnotların imtiyazlarını mərkəzi hakimiyyətdən qoruyurdu.
Torpaq üzərində inhisar yaradan feodallar arasında siyasi imtiyazlar da onların torpaq mülklərinin ölçüsündən və statusundan asılı olaraq bölüşdürülür. ən əsas siyasi imtiyaz məhkəmə hüququ idi. İri feodallar ən ali ədliyyə hüququna malik ola bulərdilər. Feodallardan asılı kəndlilərin formalaşması ləng getsə də, XI əsrdə başa çatır. XI əsrdə əsas kəndli kütləsi şəxsi asılılıqda olan servlərdən ibarət idi.
Bütövlüklə Qərbi Avropanın digər ölkələrinə nisbətən Fransada feodal cəmiyyəti təbəqələrinin formalaşması prosesi daha sürətlə getmişdir.
2. XI – XIII əsrlərdə şəhərlər.
Məhsuldar qüvvələrin artması və bununla əlaqədər sənətin kənd təsərrüfatından ayrılması şəhərlkərin iqtisadi mərkəz kimi inkişafına imkan yaratdı. Fransada X əsrdən başlayaraq köhnə şəhər məskənləri (Bardo, Tuluza, Marsel, Puatye və s.) çiçəklənir. Yeni şəhər məskənləri meydana çıxır. XIII əsrə doğru ölkədə artıq çoxlu sayda iri, orta və xırda şəhərlər var idi.
XI – XII əsrlərdə Cənubi Fransanın inkişaf xüsusiyyətlərindən biri onun şəhərlərinin erkən çiçəklənməsi olmuşdur. Bu, aralıq dənizi bölgəsi ilə ticarət əlaqələri və xaç yürüşləri sayəsində olmuşdur. Fəal xarici ticarət sənətkarlığın, xüsusilə mahud istehsalının vəziyyətinə təsir göstərdi. Nim və Monpelye zərif mahud istehsalı məşhur idi. Cənub şəhərləri siyasi müstəqilliyə də daha tez nail olmuşdular.Senyorun hakimiyyətindən azad olmaq üçün cənub şəhərləri silahlı mübarizədə yox, maliyyə sazişlərindən və rüşvətdən istifadə edirdilər.
XII əsr boyu demək olar ki, bütün cənub şəhərlərində Konsulat adlı hakimiyyətin kollektiv forması (Əyanlar və Zəngin sənətkarlar arasından seçilən konsulların idarəçiliyi) təşəkkül edir. İdarəçilik Böyük Şuraya məxsus idi. Cənub şəhərləri Fransanın dövlət mərkəzləşməsində böyük rol oynamamışdır. Əksinə, onların yüksəlişi cənub əyalətlərində separatçılığı gücləndirmişdir.
Şimal şəhərlərinin taleyi isə, başqa cür olmuşdur. Onların bir çoxunun iqtisadi yüksəlişi yalnız XII əsrdə hiss olunmağa başlayır. Şimalda şəhərlərin siyasi və iqtrisadi hüquqlar qazanması üsyanlar hesabına baş verir.
Şimali Fransada silahlı üsyanlara təkan verən ilk şəhər Kambre olmuşdur. Bir neçə cəhtdən sonra (967, 1024,1077) şəhər özünüidarəçilik partiyasını alır. XII əsrdə digər şəhərlər də ondan nümunə götürür. Kommuna hərəkati şəhərlərin kral hakimiyyəti ilə siyasi ittifaqının başlanğıcını qoyur. Şəhərlər Senyorlara qarşı mübarizədə kraldan kömək axtarırdılar. Kral da öz növbəsində şəhərlərdən siyasi və maliyyə yardımı alırdı.
Öz domeni ərazisində Fransız krallarə şəhərlərə yalnəz müəyyən imtiyazlar verirdilər ( məsələn Paris, Orlean, Burş). Kralın şəhərlərə verdiyi dəstək ardıcıl olmurdu və siaysi məqsəd daşıyırdı.
Şimali Fransada vilayətlərin təsərrüfat ixtisaslaşması serətlə gedirdi və bu, cənubdan fərqli olaraq daxili iqtisadi əlaqələrin təşəkkülünə imkan verirdi. Şimali Fransa şəhərləri ölkənin mərkəzləşməsində həlledici rol oynamışdır.
3. Fransız kəndi.
XII, xüsusilə XIII əsrdə Fransız kəndində iri şəhərlərin təsiri altında inkişaf başlayır. Məhsul rentası sürətlə pul rentası ilə əvəz olunur. Bazarda kənd təsərrüfatı mallarının əsas ixracatcısı Fransız kəndlisi olur. Kəndin şəhər bazarı ilə əlaqəsi bu dövrdə Fransa iqtisadiyyatının mühüm xüsusiyyəti idi.
Qeyd olunan bu dəyişikliklərin nəticəsində XII əsrdən başlayaraq kəndlilərin pul ödəyib azadlığa çıxması müşahidə olunur. Keçmiş serv Fransada şəxsi asılılıq bildirən dörd əsas mükəlifiyyətdən azad olurdu: Vərəsəlikdən alınan rüsum, nigah rüsumu, can vergisi və talya vergisi. Torpaq feodalın mülkiyyətində qalırdı və ondan istifadə üçün kəndli pul rentası – senz ödəyirdi. Buna görə də kəndliyə senzitari, onun torpaq sahəsinə isə senziva deyirdilər. Kəndli bu torpağı sata da bilərdi və bu halda senyora əlavə ödənc verməli idi. Kəndlilərin feodallardan məhkəmə asılılığı saxlanırdı, lakin şəxsən azad olan kəndlilər – villanlar senyor məhkəməsinin qərarlarından nazarı qalanda kral məhkəməsinə müraciət edə bilərdilər.
Rentanın məhsul və pul formalarının yayılması kəndlilərin ticarətdə iştirakı kəndli təsərrüfatının müstəqilliyini artırıdı. XII – XII əsrlərdə Fransa kəndlərində kəndlilərin iqtisadi, inzibati və hüquqi qaydalar uğrunda mübarizəsi baş verir. Bu proses şəhərlərdə kammuna hərəkatı ilə paralel gedirdi və kənd kammunaları üçün şərait yaradırdı.
4. XI – XII əsrlərdə siyasi pərakəndəlik.
Bütün Avropada olduğu kimi, Fransada da mərkəzləşmə prosesindən əvvəl kral hakimiyyətinin zəifləməsi və siyasi pərakəndəlik dövrü olmuşdur.
XII əsrə qədər Fransız kralının vəziyyəti çox çətin idi.ilk növbədə hakimiyyətdə olan sülalənin maddi imkanlarının məhdud olması və feodalların torpaq mülklərinin sıx olmasını qeyd etmək lazımdır. Kapititinqlərin domeni Sena və Lara boyunca kiçik bir zolaq təşkil edirdi və hər tərəfdən ərazicə ondan çox iri olan Normandiya, Burqundiya, Bretan hersoqluqları və Şampan qrfalığı ilə əhatə olunmuşdur. Fransada xüsusi vassalıq sistemi olduğundan, kral yalnız bilavasitə vassalına arxalana bilirdi. Ölkənin cənub və şimalının iqtisadi və siyasi inkişaf fərdləri də siyasi pərakəndəliyi artırırdı.
Mərkəzləşmə prosesində mühüm amillərdən biri şəhərlərin və əmtəə — pul münasibətlərinin yaranması və inkişafı idi. Bu, siyasi birlik üçün zəruri olan iqtisadi birliyi mümkün edirdi. Şəhərlərin inkişafı həm də yeni sosial qüvvənin – şəhərli zümrəsinin təşəkkülünü doğurdu, onlar isə feodal anarxiyasının ilə mübarizə aparmaq və ticarət üçün əlverişli şərait üçün kral hakimiyyətinin güclənməsində maraqlı idilər.
Tədricən şəhərlərin və kra hakimiyyətinin siyasi ittifaqı yaranır. IX Ludovik (1226 – 1270) oğluna nəsihətində şəhərlərlə ittifaqı saxlamağa vəsiyyət edirdi.
Mərkəzləşmənin daha bir amili feodal təbəqəsinin daxilində qüvvələr nisbətinin dəyişməsi olmuşdur. Kəndlilərin təsərrüfat müstəqiliyinin artması, füodalların mövqeyini zəiflədiridi. Maddi imkanları olmayan xirda və prta feodallar isə güclü kral hakimiyyətinə ehtiyac duyurdular.
5. Kral domeninin artması.
Dövlət mərkəzləşdirilməsi prosesi çətinliklə və bir neçə mərhələdə keçmişdir. XII əsrin sonunadək fransız kralları öz şəxsi hakimiyyətinin domenləri daxilində möhkəmləndirilməsi problemini həll edirdilər. İlk əvvəl şəhərin inkişafının nəticələrindən iri feodallar – hersoqlar və qraflar istifadə etdilər. Ona görə də mərkəzləşmə iki mərhələyə — əyalətlər üzrə bu ümumdövlət birləşməsi mərhələlərinə bölünür. Mərhələlər zaman etibarilə dəqiq ayrılmır, bu da mərkəzi hakimiyyətin yerli idarəçilik orqanları üzərində möhkəmlənməsini çətinləşdirirdi.
XII əsrin başlanğıcı kral hakimiyyətinin möhkəmlənməsinin həlledici anı olmuşdur. VI Ludovik (1108 — 1137) və onun kanseli abbat Sukeri kral domenindəki feodalların müqavimətinə son qoydular. III Ludovik (1137 — 1180) kral domenini artırmaq üçün Burns və Sans şəhərlərini öz mülklərinə qatdı. Akvitaniyalı Eleonora ilə nigahı sayəsində o, təsirini ölkənin cənubunda da möhkəmlətdi. Lakin sonra onların boşanması və Eleonoranın Anju qrafı henri Plantaqetləə nigahı baş verdi. 1154 — cü ildə henri ingilis kralı oldu və bu hadisə xeyli mürəkkəbləşirdio.
Domenin genişləndirilməsi III Filipp Avqustun (1180 — 1223) dövründə əd baş verdi. O, Fransız monarxiyasının ən qüdrətli rəqibi — ingilis kralı ilə mübarizəyə başladı. II henri Plantakenetin dövründı İngiltərənin qitədəki mülkləri xeyli artmışdı — Anju, Men, Turen, Normandiya, Luatu, akvitaniya bu mülklərə daxil idi. Onun mülkləri fransız kralının domenindən böyük idi. Bacarıqlı diplomat olan II Filipp ingilis kralı II İoannla mübarizədə xeyli uöurlar qazandı. Onun Fransadakı mülklərini müsadirə olunmuş elan edərək, 1202 — 1204 — cü illərdə Filipp ingilis taxtının ən qiymətli mülkü sayılan Normandiyanı işğal etdi. Müharibə Avropa münaqişəsinə çevrildi, çünki İoanın öz tərəfinə imperator IV Ottonunг və Flandriya qrafını çəkə bildi. 1214 — cü ildə fransızlar Anjer yaxınlığında Laroş — o — Muan və buvin yaxınlığında ingilisləri darmadağın etdi.
6. Albiqoy müharibələri.
Domenin növbəti genişləndirilməsi ölkənin cənub vilayətləri hesabına baş verdi.
Cənubi Fransa şəhərinin iqtisadi yüksəlişi və siyasi bu bölgədə sosial zidiyyətləri artırır. Bu zidiyyətlər öz əksini XII əsrin 40 — cı illərində valdens və katar kimi bidətçi hərəkatların inkişafında tapır. Fransanın cənubundakı Albi şəhəri bidətçi hərəkatın fəal şərkəzi olduğundan, burada antifeodal və antikilsə istiqamətli kütləvi hərəkat “ Albiqay bidətçi” adını alır.
Xeyir və şər haqda dualist ideyanın tərəfdarları — katlar katolik kilsənin və dünyanı şeytan əməli hesab edirdilər. Onlar kilsə iyerxiyasınn, kilsə mülkiyyətinin və 1/10 vergisinin ləğbini tələb edirdilər. Valdenslər erkən xristian icmalarının bərabərliyini istəyirdilər. Valdenslərin banisi Lionu pyotr Baldo deyidi: “ Heç kəs heç nəyə sahib olmamalıdır”.
Albiqoyların əsas kütləsini şəhərlilər və kəndlilər təşkil edirdi. Lakin bu hərəkatda cəngavərlər və əyanlar da var idi. Hətta Tuluza qrafı Raymond da onlara qoşulmauşdu. əyanlar bu hərəkatda iştirak etməklə Kapetinqlərə ittifaqda olan katolik kilsəsinə qareşı çıxmaq və cənubun siyasi muxtariyyatını saxlamaq istəyirdilər. 1209 — cu idə papa III İnnogenti Şimali Fransa feodallarının iştirakı ilə albiqoylara qarçı xaç yürüşünə başladı. Şimallıların başında baron Simon de Monfor dururdu. 1213 -cü ildə Mure yaxınlığındakı döyüşdə xaşlılar qəti qələbə çaldı. Beyze və Karkosson şəhərləri alındı. Lakin Tuluzalı Raymond tuluza, Nim, boker və Ajanı saxlaya bildi. Simon de Monforun həlakından sonra VIII Ludovik özü mübarizəyə qoşuldu. 1224 və 1226 — cı il yürüşləri nəticəsində Truza qraflığı və 1229 — cu ildə isə Aralıq dənizi sahilboyu bəzi ərazilər domenə birləşdirildi. Albiqoyların sonuncu dayaq məntəqəsi — Monsequr qalası 10 aylıq mühasirədən sonra alındı; (1244). Yalnız Akvitaniya Plantaqenstjərin əlində qaldı. Cənub şəhərləri öz müstəqilliklərini itirdilər.
7. XIII əsrdə dövlət idarəçiliyi.
XIII əsrin ortalarında və ikinci yarısında kral domeninin genişlənməsi ümumdövlət idarəçilim aparatının yaradılması ilə möhkəmlənir. Onun əsasının mərkəzi orqanlar — ali idarəçilik orqanı olan Kral şurası, Paris parlamenti (ali məhkəmə və mailyyə idarəsi — hesab paltası təşkil edirdi. Dövlət aparatının inkişafının əsas xətti əsas vassal xidmətinin tədricən dövlət tərəfindən ödənilən kimi krala yaxın olan iri feodallardan, şəhzadələrdən və həmçinin çox vaxt nəcib təbəqədən olmayan məşurlardan — legistlərdən ibarət idi. Domen inzibati dairələrə bölünmüşdü və onların başında nəzarətçilər — prevolar dururudu. dairələr daha iri vahidlərə — balyans (şimalda) və seneşallarda (cənubda) birləşirdilər. onların başında duran kral məmurları — balya və seneşallar inzibati məhkəmə və hərbi hakimiyyəti yerinə yetirirdilər.
kral hakimiyyəti tədricən patrimonial əsasını itirib ixtimai — hüququ səciyyə alırdı və “ümumi xeyir” kimi təqdim olunurdu. kralın hakimiyyəti irsi idi. kapetinqlər sülaləsi atatnın sağlığında varisi elan etmək prinsipi keçirilir. Dövlət indi karlın mülkiyyəti deyildi və varislər arasında bölüşdürmə prinsipi bərqərar olur. kral hakimiyyətinin müqəddəsliyi və dövlət xəyanəti haqqında anlayışlar yaranır.
Daxili idarəçilikdə ən böyüк və vacib islahatı IX Ludovik (1226 — 1270) aparır. Kral domeninin ərazisində məhkəmə təkbətəkliyi qadağan olunur. İşin kral məhkəməsinə keçirilməsi imkanı yaranır. paris parlamenti instansiyası olur. IX Ludovik domen ərazisində feodallararası müharibəni qadağan edir. hərbi münaqişə təhlükəsi qarşısında qalan feodallar üçün “Kralın 40 günü” müəyyən olunur. Həmin müddət ərzində onlar krala müraciət edə bilərdilər.
Kral domenində vahid pul sistemi tətbiq olunur. Tədricən kral sikkəsi digərlərini müqabilədən sıxışdırıb çıxarır. bu, ölkənin iqtisadi vəhdətinə imkan yaradır.
IX Ludovik “ən xristian hökümdar” kimi ədalət və sülhü əsas məqsədi elan edir. O, VII və VIII xaç tqrqşlərinin yəşkilatçısı olmuşdur. Avropada isə o, qonçularla münasibətləri daha sabit etməyə çalışırdı. Bu məqsədlə İngiltərə kralı ilə 1259 — cu ildə müqavilə bağlanır. İngilis kralı III Henri Giyeni saxlamaq şərtilə fransız kralın sadiqliyini bildirir. Müasirləri IX Ludovikin dördünü ölkənin tarixində “qızıl əsr” adlandırırdılar.
8. Fransa XIV – XV əsrlərdə
Pul rentasının və kəndli təsərrüfatının müstəqilliyinin bərqərar olması kəndlilər arasında təbəqələşməni artırır. Azad olmuş kəndli çox vaxt müflişləşməmək üçün, ailəsini dolandırmaq və renta ödəmək üçün senyorun yanında və ya qonşularının təsərrüfatında mövsümi işlərə düzəlirdi. Bu yolla kənddə xırda əmtəə təsərrüfatı çərçivəsində muzdlu əmək meydana gəlir. Kənd əhalisi içərisindən xüsusi kateqoriya – muzdlu işçilər ayrılır.
Bu proseslə paralel surətdə torpağın icarə forması – yardarlıq təşəkkül edir. Senzivadan fərqli olaraq, yardarlıq sabit rentası olan irsi torpaq istifadəsi idi. Bazarın tələbatına uyğun olaraq torpaq mülkiyyətçisi icarə şərtlərini dəyişirdi.
XIV əsr vassallıq münasibətlərinə də xeyli dəyişikliklər gətirir: əmtəə -pul münasibətləri şəraitində fyef – rentanın ( bu elə bir vassallıq xidməti idi ki, senyor vassala torpaq güzəşt etmirdi, amma rentanın bir hissəsini ona verirdi) inkişafı sayəsində feodallararası münasibətlərin torpaqdan və onun vərəsəliyindən asılılığı ləğv olunur. Kral hakimiyyəti də bundan istifadə edib əvvəl vassal hüququ normalarını dağıdır və sonra feodalları dövlət xidmətinə cəlb edirdi .
XIII əsrin sonu XIV əsrin əvvəlləri Fransanın siyasi tarixində silki monarxiya, yəni zümrələrlə təmsil olunmuş feodal monarxiyasının təşəkkülü baş verir. Yeni dövlət formasının özülündə ölkənin mərkəzləşməsi və kral hakimiyyətinin sonrakı möhkəmlənməsi prosesi dururdu.
Xüsusilə kral domenində Langedokun ( əvvəlki Tuluza qraflığının ), 1308 – 1309 – cu illərdə Akvitaniyanın bir hissəsinin, 1285 – ci ildə isə Navarranın birləşdirilməsi fransız kralına xeyli uğurlar gətirir. IV Filipin ( 1285 – 1314 ) Şampan qrafının qızı ilə nigahı nəticəsində Şampan qraflığı Lion mərkəz olmaqla kral domeninə birləşdirilir (1307). XIV əsrin əvvəllərində kral domemi krallöğın ərazisinin ¾ — nü tuturdu. Bu da kralın ali suveren olaraq iddialarını artırırdı. Bunun üçün IV Filip iyerarxiyanı dağıdaraq birbaşa vassallarla əlaqə qurudu.
Kral məhkəməsinin və Paris parlamentinin hüquqlarını genişləndirərək monarxiya dünyəvi və kilsə feodallarının ədliyyəsini ixtisar edir. XIV əsrin I yarısında parlament müəyyən sayda üzvləri ( 100 prokuror, vəkil, müşavir ) olan daimi orqana çevrilir. Onun fəaliyyəti ümumdövlət hüququnu tədricən işləyib hazırlamaq olur.
IV Filipin hakimiyyəti dövründə dövlət – vergi sisteminin əsasları qoyulur. Xəzinəni doldurmaq üçün IV Filip sözünəsil mənasında soyğunçuluq edirdi. Məsələn o, pul sikkələrindəki metalın dəyərini azaldırdı. IV Filip bir neçə dəfə sələmçi – yəhudiləri krallıqdan qovaraq onların əmlakını müsadirə etmişdi. O, şəhərlilərdən borc alır, daha sonra bu borcu qaytarmırdı. Nəticədə şəhər idarəçiliyi tədricən kral məmurlarından asılı vəziyyətə düşürdü.
Vergi sisteminin təşəkkülü sıx sürətdə ordudakı islahatlarla bağlı idi. Onun əsas mahiyyəti feodal hərbi dəstələrinin muzdlu ordu ilə əvəz olunması idi. Bu islahat üçün IV Filipin Flandriyada apardığı müharibə stimul olmuşdur. Flandriya qrafı fransız kralından vassal asılılığında idi, amma qraflığın ərazisi nominal olaraq fransız dövlətinin tərkibində idi, sərhəd vilayətləri çıxmaq şərtilə qraflığın ərazisində yaşayan əhali fransız deyildi. Lakin Fransa Flandriyanın zəngin şəhərlərinə iddia edirdi. Bu şəhərlərdəki daxili mübarizədən istifadə edən IV Filipp partisiatın tərəfində çıxış etdi. Bu, Flandriyanın siyasi müstəqillik uğrunda mübarizəsini daha da gücləndirdi. 1302 – ci ildə Brügge şəhərində fransızlara qarşı üsyan baş verdi və elə həmin il fransız ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı. Həmin dövr üçün bu nadir hal idi ki, cəngavər süvarilər şəhər qoşununa məğlub olurdu.
Flandriyadakı bu uğursuz müharibə fransız kralını hərbi islahat etməyə məcbur edir: indi təkcə birbaşa vassal deyil, bütün əyanlardan hərbi xidmət tələb olunurdu və ya feodal hərbi xidmət göstərmədiyi şərtdə ödənc verməli idi. Həmin ödənc muzdlu ordunun saxlanılmasına sərf olunurdu.
Kral hakimiyyəti gücləndikcə zümrələrin təşəkkülü və siyasi fəallığının artması prosesi də gedirdi. Bu, xüsusilə şəhərlilər arasında aydın biruzə verirdi. Zadəganlar, ruhanilər və şəhərlilər güclənməkdə olan kral hakimiyyəti qarşısında öz imtiyazlarını müdafiə etməyə çalışırdılar. Belə bir şəraitdə monarxiya yerlərdə məhkəmə, vergi və hərbi imtiyazları bölüşdürməli oldu. Ali süverenliyə can atan kral hakimiyyəti bu suverenliyi reallaşdırmaq üçün zəruri maddi, hərbi və siyasi kömək üçün zümrələrə ehtiyac duyurdu. Bu prosesin nəticəsində zümrəli nümayəndəlik orqanı – yığıncaqlar meydana gəlir, bu yığıncaqlarda kral daxili və xarici siyasətin ən mühüm məsələləri üzrə müxtəlif zümrə nümayəndələri ilə məşvərət aparırdı. Kral kuriyası yığıncaqlarının üzvlərindən fərqli olaraq, zümrə yığıncaqlarının üzvləri seçilirdilər; həm də burada şəhərli zümrəsinin nümayəndələri də iştirak edirdilər.
IV Filipin dövründə kral hakimiyyətinin güclənməsi Papalıqla münaqişəyə gətirib çıxarır. Kral xeyli dərəcədə kilsənin əmlak və məhkəmə hüququnu məhdudlaşdırırdı. Münaqişə üçün birbaşa təkan isə kilsə torpaqlarına münasibətdə kralın vergi siyasəti oldu. Kral – kilsə ziddiyyəti daxili məsələ çərçivəsindən çıxdı, çünki fransız kilsəsi Roma papasına tabe idi. Papa VIII Bonifasi 1296 – cı ildə papanın icazəsi olmadan rühanilərdən rüsum toplamağı qadağan etdi. IV Filipp buna cavab olaraq, Fransadan qızılın və gümüşün ixracını qadağan etdi, bu isə papa xəzinəsinə fransız kilsəsindən göndərilən pulların qarşısını aldı. VIII Bonifasi 1302 – ci il kilsə yığıncağında Fransadakı vəziyyəti müzakirəyə qoydu.
IV Filipp bunu Fransanın daxili işlərinə qarışmaq kimi qiymətləndirdi. VIII Bonifasi isə Filipin kilsədən məhrum edilməsi haqqında bulla hazırladı. Hadisələri qabaqlamaq üçün IV Filipp 1302 – ci ildə Baş ştatları çağırdı. Burada ruhanilər, zadəganlar və şəhərlilər təmsil olunmuşdu və papanın bidətçi olması müzakirə olunurdu. Cənub ruhaniləri tərəfindən olan böyük müxalifətə baxmayaraq, kral öz tərəfdarlarının köməyilə ölkədəki gərginliyi aradan qaldıra bildi. Papanı devirmək üçün IV Filipp İtaliyaya öz cəsuslarını – Giyom Noqareni və Giyom Plezianı göndərdi. Papanın İtaliyadakı siyasi rəqiblərini öz tərəfinə çəkən bu 2 nəfər papanın sarayına daxil olaraq VIII Bonifasini ev dustağı etdilər; bu təhqirə dözməyən VIII Bonifasi vəfat etdi. 1305 – ci ildə IV Filipin təzyiqilə papa taxtına fransız ruhanisi V Klement çıxdı.
Öz qələbəsini möhkəmləndirmək üçün IV Filipp tampliyerlər ordeni üzərində məhkəmə etdi. Dini – cəngavər təşkilat olan bu orden xaçlı hərəkatına dayaq olmaq üçün yaradılmışdı və papaların himayəsi altında idi. Artıq XIII əsrdə bu orden iri torpaq mülkiyyətçisinə çevrilir və sələmçiliklə məşğul olurdu. IV Filipp ordeni ləğv etməklə həm iri siyasi rəqibdən canını qurtarmaq, həm də var – dövlət qazanmaq istəyirdi. Bu məqsədilə kral 1308 – ci ildə Baş ştatları çağırdı. Baxmayaraq ki, Baş ştatlar ordeni bidətçi kimi tanımadı, 1312 – ci ildə kilsə yığıncağı onu ləğv etdi – 15 minə yaxın adam işgəncələrə məruz qaldı, ordenin başçıları o cümlədən, magistr Jak de Mole tonqalda yandırıldı.
Kralın təzyiqi ilə papa V Klement öz iqamətgahını Avinyona köçürdü və tarixdə papaların Avinyon əsarəti adlı 70 il davam etmiş (1309 – 1378 ) bu dövrdə papa fransız kralının nəzarəti altına düşdü.
Fransada silki nümayəndəliyin əsas xüsusiyyəti müxtəlif səviyyələrdə nümayəndəli təsisatların – yerli orqanların, əyalət və Baş ştatların mövcud olması idi. Yerli ştatların əksəriyyəti – baron, cəngavər və konsul assambleyaları, seneşallıqlar artıq XIII əsrin ortalarından məlum idi. Baş ştatlar onlardan sonra yaranmışdı.
Baş ştatlardakı 3 zümrə — ruhanilik, zadəganlıq və şəhər nümayəndəliyi 3 palata təşkil edirdi və ayrılıqda iclas edirdi. I palata prelatlardan ibarət idi, II – də iri feodallar iştirak edirdi, III palata şəhər şurası üzvləri ( XV əsrin sonlarından bu III zümrə palatası adlanacaq ) ilə təmsil olunmuşdu. Uzun müddət Fransada, xüsusilə zadəganlar içərisində seçkilik prinsipi zəif olmuşdu. Yalnız XV əsrin sonuna doğru o, hər 3 zümrə üçün reallaşdırılır. Hər palata 1 səsə malik idi 2 palatanın ümumi qərarı III – nü bu qərarı qəbul etməyə məcbur etmirdi.
Lakin Baş ştatlar daimi fəaliyyət göstərən orqana çevrilmədi. Doğrudur, müəyyən şərait kralı kömək üçün ona müraciət etməyə məcbur edirdi, lakin onun çağrılması və vaxtının müəyyən olunması ondan asılı idi. Kral Baş ştatlara hesabat verməyə borclu deyildi. Bu orqan siyasi məsələləri müzakirə etsə də, qanunları təsdiq etmək hüququ yox idi. Yəni ingilis parlamenti ilə müqayisədə monarxın hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq baxımından Baş ştatlar zəif idi. Kral hakimiyyəti Fransada zümrələrin məşvərətinə ehtiyac duyurdu və çox zaman öz məqsədi üçün bu zümrələri biri – birinə qarşı qoyurdu.
Eyni zamanda zümrələr kralın fəaliyyətinə nəzarət edirdi. Zümrə nümayəndəsi olan deputatın mandat hüququ var idi, yəni seçicilərin ona verdiyi təlimatlara uyğun hərəkət etməli idi. Deputat kralın verdiyi təklifə etirazını bildirə bilərdi. Beləliklə, Baş ştatlarda kral hakimiyyəti, imtiyazlı zümrələr və şəhər aliləri arasında kompromis yaranmışdı.
Kral hakimiyyətinin dar sosial bazası olduğundan, silki monarxiyanın erkən mərhələsində silki – nümayəndəli təsisatda şəhərli deputatların mövqeyi əhəmiyyətli idi və kralın mərkəzləşmə siyasətində və subsidiya işində krala dəstək olurdu. Vergi verən əhalinin böyük bir hissəsi Baş ştatlara öz deputatlarını göndərmək hüququndan məhrum idi.
XIV əsrin 30 – cu illərinin sonunda Fransanın İngiltərə ilə Yüzillik müharibəsi (1337- 1453 ) başlayır; bu müharibə 2 dövlət arasındakı münaqişənin ən ağır və yekun mərhələsi olur. Münaqişənin ən mühüm ziddiyyət mənbəyi keçmiş Akvitaniya, daha doğrusu onun qərb hissəsi- Giyen olur. Iqtisadi baxımından bu vilayət İngiltərə ilə sıx bağlı idi, oradan mahud istehsalı üçün yun alınırdı. Giyendən İngiltərəyə şərab, duz, polad, boyaq maddələri aparılırdı. Siyasi müstəqilliyə can atan Giyen zadəganları fransız kralının real hakimiyyətindənsə, İngiltərənin nominal hakimiyyətinə üstünlük verirdilər.
Ikinci ziddiyyət ocağı zəngin Flandriya idi.
Yüzillik müharibə ingilis monarxiyasının sülalə iddiaları bayrağı altında getmişdir. 1328 – ci ildə IV Filipin sonuncu varisi – IV Karl vəfat etdi və özündən sonra varis qoymadı. IV Filipin qızınin oğlu, ingilis kralı III Eduard fransız taxtına öz iddialarını sürdü. Lakin Fransada hələ “ Salik qanunları”na əsaslanaraq, hakimiyyətin qadın xətti ilə verilməsi istisna edilirdi. Ona görə də hakimiyyətə IV Filipin qardaşı oğlu – Valua nəslindən olan VI Filip ( 1328 – 1350 ) gəldi. III Eduard isə müharibə etmək qərarına gəldi.
Bu hərbi münaqişə Avropa miqyasında ən iri müharibə oldu və Alman imperiyasını, Flandriyanı, Araqonu, Portuqaliyanı( İngiltərənin tərəfində, Kastiliyanı, Şotlandiyanı və Papalığı ( Fransanın tərəfində özünə cəlb etdi. Müharibə 1337 – ci ildə ingilislərin şimalda hərbi əməliyyatları ilə başladı. 1340 – cı ildə isə onlar Flandriya sahillərində dəniz döyüşündə qələbə çaldılar. 1346- cı ildə Kresi döyüşündə ingilislərin qələbəsi müharibənin I mərhələsinin həlledici anı oldu. 1347 – ci ildə strateji liman – Kale ingilislərin əlinə keçdi.
Cənub – qərbdə ingilislər Giyeni və Qaskonu tutdular. III Eduard öz oğlu Eduardı (Qara şahzadə Qaskon canişini təyin etdi. Bordoda möhkəmlənən Eduard Fransanın mərkəzi vilayətlərinə talanedici yürüşlər edirdi. Növbəti talandan dönən şahzadənin dəstəsi 1356- cı ildə Puatye yaxınlığında fransız ordusu ilə rastlaşdı. Sayca ingilislərdən çox olan fransızlar bu döyüşdə də məğlub oldular.
Fransızların uğursuzluqlarının əsas səbəbləri hərbi təşkilatsızlıq və taktiki çatızmazlıqlar idi. Ingilis ordusu sayca az olsa da, yaxşı təşkil olunmuşdu. Ordunun əsas hissəsini ox atıcıları təşkil edirdi. Döyüşlərdə ingilis cəngavərləri atdan tez düşürdülər, bu isə onları ox atıcıları ilə yaxşı əlaqələndirirdi.
Fransız ordusu isə hələ də feodal dəstələrindən ibarət idi. Kral yalnız öz qoşun hissəsinə tam nəzarət edə bilirdi. Əsas hərbi vahid ağır silahlanmış süvarilər idi. Ox atıcıları az idi. Süvarilərlə piyadalar arasında əlaqənin olmaması onların asanlıqla düşmənə məğlub olmasını şərtləndirirdi. Ingilislər döyüş zamanı fransız cəngavərlərini biri – birindən ayırır, atdan salaraq ( ağır silahlandıqları üçün müqavimət göstərə bilmirdilər) əsir götürürdülər.
Xüsusilə Puatye döyüşü fransız ordusunun bütün bu nöqsanlarını açıb göstərdi. Xronistlərin yazdığına görə, bu döyüşdə fransız ordusunun ən üstün ( 6 minə yaxın) hissəsi həlak oldu. Həttda kral II İoann əsir alındı.
Puatye məğlubiyyəti bütün ölkəni ağır vəziyyətə saldı. Xəzinə boşalmışdı, böyük bir ərazi işğal olunmuşdu. Müharibənin davam etdirilməsi və kralın əsirlikdən azad edilməsi üçün böyük vəsait lazım idi. Əsirlikdə olan kral ingilislərin bütün işğallarını tanımışdı. Dofin Karl 1356 – cı ilin oktyabrında Baş ştatları çağırdı. Onun tərkibində ( hərbi itkilər olduğundan ) şəhərlilər üstün idi. Ümumi ictimai fikri ifadə edən dofin və Baş ştatlar İngiltərə ilə müqaviləni tanımaqdan imtina etdilər. Ölkədəki ümumi narazılıqdan istifadə edən Baş ştatlar hakimiyyəti ələ almağa çalışaraq Kral şurasının istefasını tələb etdi.
Baş ştatların 28 deputatından ibarət komissiya yaradıldı və bu komissiya ordu ilə bağlı həmçinin dövlət aparatında vəzifələrin müəyyən edilməsi ilə bütün qərarlara nəzarət etməli idi. Dofin bu tələbləri yerinə yetirməkdən imtina etdi və Parsidə iğtişaşlar başladı. Onun başında munisipalitetin başçısı – tacir Etyen Marsel dururdu.
Dofinin icazəsi olmadan 1357 – ci ilin martında şəhərli deputatların iştirakı ilə Baş ştatlar keçirildi. Burada Böyük mart ordonansı adlı islahat lahiyəsi işlənib hazırlandı. Lahiyəyə görə Baş ştatlat daimi orqana çevrilirdi; dövlət aparatının mərkəzi orqanlarının təşkili hüququ ona verilirdi. ölkədə 2 hakimiyyətlilik yarandı və bu il yarımdan çox çəkdi. Bu müddət ərzində imtiyazlı təbəqələr vergiyığımı haqqında qərar qəbul edə bilmədilər. Ruhanilər və zadəganlar vergi ödəməkdən və ştatların işində iştirak etməkdən imtina etdilər. Digər şəhərlər də parislilərə dayaq olmadı, bu da şəhərli zümrəsi içərisində birliyin olmadığını bir daha göstərdi. Etyen Marselin və şəhər alilərinin siyasəti əsas şəhərli kütləsini təmin etmirdi.
Baş ştatların yeni yığıncağı 1358 – ci ilin fevralında keçirildi; bu zaman Parisin şəhər aliləri siyasi cəhətdən təcrid olunmuşdular. Ona görə də Etyen Marsel kral hakimiyyətinə qarşı açıq üsyana başlamaq qərarına gəldi. 1358 – ci il 22 fevral silahlanmış sənətkarlar və Etyen Marsel saraya soxularaq dofinin gözü qarşısında onun 2 yaxın müşavirini qətlə yetridilər. Dofin ordonansı təsdiq etməyə məcbur oldu. Lakin bir ay sonra o, Parisdən qaçdı və şəhərin mühasirəsinə hazırlıq görməyə başladı. Yerli ştatlardan subsidiya alan dofin parislilərə qarşı hərbi əməliyyatlara keçdi. Parisin şəhər aliləri Valua ailəsi ilə düşmənçilik edən Navarra kralı Karlla ittifaqa girdi. Bu isə müharibə şəraitində tamamilə qeyri – məqbul olan separatçı meylləri artırdı.
1358 – ci ilin mayında başlamış olan kəndli üsyanı ölkədəli ağır vəziyyəti xeyli mürəkkəbləşdirdi. O zaman kəndlilərə verilən “ Sadəlövh Jak ” ləqəbi ilə hərəkat Jakeriya adını aldı. Müharibə şəraitində dövlət gəlirləri xeyli artmışdı və onları ödəmək də çətinləşmişdi. Nəhayət, 1348 – ci ildə Fransanı bürümüş taun xəstəliyi əhalinin 3/1 hissəsinin ölümünə bais olmuşdu. Üsyan üçün təkanverici hadisə dofinin fəaliyyəti oldu. Paytaxtı mühasirəyə almağa hazırlaşarkən o, kəndlilərdən qalaları möhkəmləndirmək işini tələb etdi. Mayın 28 – də Bovezi yaxınlığında kəndlilər bir neçə zadəganı öldürdü. Tezliklə bütün Şimalı Fransada – Bovezi, Pikardiya, İl- de Frans və Şanpanı üsyan bürüdü.üsyançıların ümumi sayı 100 minə çatdı.
Jaklar bütün vergi sənədlərini məhv edir, qalaları dağıdır, feodalları öldürürdülər. Bəzi şəhərlər onların tərəfində çıxış edirdilər. Üsyan ən mütəşəkkil şəkildə Bovezidə özünü biruzə verdi. Burada kəndlilərin başında Gilyom Kal dururdu.
İyunun 8- də Mello kəndi yaxınlığında Karlın başçılığı altında feodal qoşunu ilə kəndlilərin toqquşması baş verdi. Jaklar sayca çox idilər, lakin 2 gün ərzində tərəflərdən heç biri döyüşə başlamaq qərarına gəlmədi. Karl Gilyom Kalı ələ keçirmək üçün danışıqlar təklif etdi. Gilyom Kal görüşə tək gəldi və ələ keçirildi. Işgəncə verilərək edam olundu. Bundan sonra öz rəhbərlərindən məhrum olmuş kəndlilər cəngavərlər tərəfindən darmadağın edildi. Bovezi üsyanı yatırıldı. Bəzi rayonlarda üsyan 1358 – ci ilin sentyabrınadək davam etdi.
Jakeriyanın yatırılması Paris üsyanının sonunu sürətləndirdi. Navarralı Karlın gətirdiyi ingilis dəstələri Parisə yaxınlaşdı və şəhər aliləri şəhərin darvazalarını açdılar. İyunun sonunda Etyen Marsel dofin tərəfdarlarından biri tərəfindən öldürüldü və dofin şəhərə daxil oldu. Baş ştatların islahatları ləğv edildi.
1360 – cı ildə Fransa İngiltərə ilə Bretinyidə sülh bağladı. Onun şərtləri Fransa üçün ağır olsa da, kompromis xarakter daşıyırdı. Ingilis kralı fransız taxtına olan iddialarından əl çəkirdi, lakin Luaradan cənuba torpaqlar, yəni ölkənin 1/3 hissəsionun hakimiyyəti altında qalırdı.
Sülh əslində müvəqqəti atəskəs idi; müharibənin davam etməsi qaçılmaz idi. Kral V Karlın ( 1364- 1380) islahatları da bu işə tabe edilmişdi. Bu islahatların mühüm hissəsi orduya aid idi. Ordu üzərində kral nəzarəti gücləndirilirdi. Xüsusilə Baş komandanın – konnetablın səlahiyyətləri artırılırdı. V Karlı dövründə hərbi rəhbərlik xeyli demokratikləşdirildi; rəhbərlik feodal iyerarxiyasında tutduğu yerə görə yox, insanın hərbi bacarığı ilə təyin edilirdi. Məsələn, konnetabl vəzifəsinə xırda Breton cəngavəri Dükeqlen seçilmişdi. Məhz ordu dəyişiklikləri sayəsində Fransanın hərbi uğurları başlamışdı. XIV əsrin 70 – ci illərində fransız ordusu ölkənin cənubunda ingilisləri dənizə sıxışdırmışdılar.
Vergiyığımı sahəsində də V Karl yeniliklər etdi. V Karl baca vergisi ( fuaj) müəyən etdi. Onun dövründə kral tərəfindən təyin olunan maliyyə məmurları vəzifəsi təsis olunur.
Lakin vergilərin artırılması ölkədə sosial mübarizəni kəskinləşdirir. 70 – 80 – ci illərin mübarizəsi nəticəsində fuaj müvəqqəti olaraq qadağan olunur. XV əsrin əvvəllərinədək vergiləri artırmağa heç kəs cürət etmədi.
Fransada mərkəzləşmədə nailiyyətlər olsa da, separatist meyllər davam edirdi. Xüsusilə psixi xəstə olan VI Karl ( 1380 – 1422 ) hakimiyyəti dövründə 2 feodal partiyası – Burqund və Orlean hersoqları mübarizəyə başlayır.
İoannın kiçik oğlu Filipp ( 1364 – 1404 ) Burqundiyanı irsən almışdı və Flandriya şahzadəsilə evlənməklə zəngin vilayətlərə sahib olmuşdu. Burqund hersoqları müstəqil hakim olmağa çalışırdılar, hətta bəzi Burqund mülkləri Fransanın deyil,imperiyanın tərkibinə daxil idi. Yüzillik müharibə gedişində Fransa üçün ən böyük təhlükə Burqundiya olmuşdu.
Orlean hersoqunun müttəfiqi isə cənubun iri feodalları – Armanyak qrafları idi. Kral hakimiyyətinin müvəqqəti zəifləməsindən istifadə edən bu 2 qruplaşma öz mülklərində siyasi müstəqilliyə can atırdılar.
Baş verən feodallararası müharibə, xəzinənin boşalması ölkədə böyük narazılıqlar yaratdı. Paris universiteti və Baş ştatlar daxili islahatlar tələbi irəli sürdü. Lakin vəziyyəti düzəltməyə qadir olmadığından, 1413 – cü ilin aprelində Parisdə üsyan baş verdi.
Üsyana qəssablar sexi başladı – onun başında Simon Kaboş durudu və onun adı ilə üsyançılara kaboşyenlər deməyə başladılar. Onların əsas tələbi feodal müharibəsinə son qoyulması, vergilərin azaldılması və onların yığılmasının nizamlanması idi. Hökümət kaboşyen ordonansını qəbul etməyə məcbur oldu. Bu ordonans dövlət vəzifələrinin seçkili olmasını nəzərdə tuturdu. Lakin hakimiyyətə can atan Burqund hersoqunun üsyana müdaxilə etməsi vəziyyəti mürəkkəbləşdirdi. Üsyanın II mərhələsi başladı. Indi şəhərlilərin aşağı təbəqəsi alilərə qarşı mübarizə aparırdı. Burqundiya hersoqu isə ingilislərlə szişə girdi. Şəhər aliləri ingilisləri şəhərdən qovmaq və üsyanı yatırmaq üçün armanyaklarla ittifaqa girdi. 1413 – cü ilin sentyabrında onlar şəhərə girdi. Üsyan qəddarcasına yatırıldı. Kaboşyen ordonansı ləğv olundu.
1415 – ci ildə kral V Henrinin rəhbərlik etdiyi ingilis ordusu Pikardiyaya hərbi əməliyyatları bərpa etdi. Daxili müharibələrlə zəifləmiş Fransa V Karlın islahatları ilə əldə etdiyi uğurları itirmişdi. 1415 – ci ilin oktyabrında Azenkur yaxınlığında çox pis təşkil olunmuş fransız ordusu ingilislərə məğlub oldu, ingilislər Normandiyanı və Meni ələ keçirdilər.
Xüsusilə 1416 – cı ildə Burqundiya hersoqu İoann (1404 — 1419) İngiltərə ilə ittifaqa girəndən sonra vəziyyət daha da ağırlaşdı. Onun oğlu Filipin dövründə (1419 – 1467 ) Burqundiya qüdrətli Avropa dövlətinə çevrilmə dövrünü yaşayırdı. İndi Burqundiya hersoqu kral tacına iddia edirdi. Lakin Burqundiya ayrı – ayrı vilayət və şəhərlərin zəif siyasi birliyi idi. Bununla belə o, fransız torpaqlarının birləşdirilməsi yolunda böyük maneə idi.
1420 – ci ildə Truada ingilislərlə bağlanmış sülhə görə, VI Karl sağ ola – ola ingilis kralı V Henri Fransanın hakimi oldu. Daha sonra taxt – tac onun fransız şahzadəsindən olan oğlu VI Henriyə keçməli idi. VI Karlın oğlu dofin Karl isə vərəsəlikdən uzaqlaşdırılırdı. Beləliklə, Fransa müstəqilliyini itirərək birləşmiş ingilis – fransız krallığının bir hissəsinə çevrilir. 1422- ci ildə V Henri və ondan bir neçə ay sonra isə VI Karl vəfat etdi. İngiltərə və Burqundiya hersoqu 10 aylıq VI Henrini hər iki dövlətin kralı elan etdi; onun adından isə dayısı hersoq Bedford ölkəni idarə edirdi. Lakin dofin Karl sülh şərtlərinə məhəl qoymadan, özünü VII Karl ( 1422- 1461) adı ilə Fransanın kralı elan etdi. Onun hakimiyyətini ölkənin mərkəzindəki əyalətlər, cənubda – Langedok, cənub – şərqdə — Dofine, cənub – qərbdə — Puatu tanıdı. Lakin bu torpaqlar kompakt ərazi deyildi və Burqund mülkləri ilə ayrılmışdı.
Fransa üçün müharibənin yeni mərhələsi – müstəqillik uğrunda mübarizə başladı. Hadisələrin sonrakı inkişafında ingilislərin işğal olunmuş torpaqlardakı siyasəti mühüm amil oldu. V Henri fransız torpaqlarını ingilis cəngavərlərinə paylamağa başladı. Bu cür siyasət fransızların müqavimətini artırdı. Xalq hərəkatı Fransa üçün müharibənin hakimiyyətəlledici mərhələsi oldu.
1428 – ci ildə ölkənin şimalındakı əməliyyatları möhkəmləndirmək üçün ingilislər cənubda Orleanı mühasirəyə aldılar. Bu mühüm qalanın alınması cənuba birbaşa yolu açırdı. Bordodan kömək alan ingilislər fransız kralını ağır vəziyyətdə qoydular. Məhz belə bir vəziyyətdə Janna d’Ark Fransa üçün çıxış yolu oldu.
Janna 1412 – ci ildə Domremidə anadan olmuşdu. Hərbi əməliyyatların gətirmiş olduğu ağır həyat onu belə bir fikrə gətirmişdi ki, məhz o, ordunun başına keçib, Fransanı xilas etməlidir. Orleanın mühasirəsi xəbərini alan Janna yaxınlıqdakı Vokuler şəhərciyinə gələrək, qalanın komendatına öz missiyasını bəyan etdi. Silah və döyüş atı olan gənc qız ingilislərin tutduqları vilayətlərdən keçərək dofinin yanına gəldi. Bütün Fransa onu Müqəddəs adlandırırdı.
Ağır vəziyyətdə olan kral Jannanı ordunun başında qoydu. Janna çox qısa müddətdə hərbi taktikanı öyrəndi və hətta ən ağır vəziyyətlərdə doğru qərar verməyə qadir oldu. Gənc qızın Vətənə olan məhəbbəti və döyüşçü qabiliyyəti digərləri üçün nümunə olmuşdu.
1428 – ci il aprelin sonu Janna ordu ilə Orleana gəldi. Dörd gün ərzində şəhər ətrafındakı ingilis istehkamları fransızların əlinə keçdi. Mayın 8 – də ingilislər qalanın mühasirəsindən əl çəkdilər. Orleanın azad edilməsi strateji əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu bir neçə illik alçaldıcı məğlubiyyətlərdən sonra fransızların ilk böyük qələbəsi idi. VII Karlın taxt – tac uğrunda mübarizəsi azadlıq müharibəsi ilə çulğaşaraq onun mövqeyini möhkəmləndirdi. Jannanın təkidilə Karl fransız monarxlarının başına tac qoyulduğu Reymsə yürüş etdi. Təntənəli şəkildə hakimiyyəti qəbul edən VII Karlın vəziyyəti Şampanın azad edilməsindən sonra xeyli möhkənləndi. Lakin Parisin hücumla alınması cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Digər tərəfdən kralın əshabələri arasında Jannaya qarşı müxalif qüvvələr gücləndi.
1430 – cu ilin mayında Kompyen yaxınlığında Janna d’Ark əsir düşdü. Burqundiya hersoqu inu ingilislərə 10 min qızıla satdı. 1430 – cu ilin sonunda Janna ingilis hakimiyyətinin mərkəzi Ruana gətirildi və inkvizisiyaya verildi. Fransızların hərbi uğurlarının əhəmiyyətini azatmaq məqsədilə ingilislər sübut etməyə çalışırdılar ki, bu uğurlar şeytan əməlidir. Yepiskop Koşon başda olmaqla kilsə məhkəməsi Jannanı cadugarlıqda günahlandırırdı. Tribunal onu bidətdə təqsirli bildi və 1431 – ci ilin mayında Ruanın mərkəzi meydanında Janna yandırıldı ( Hazırda bu meydanda onu heykəli qoyulub və kilsə inşa olunub. Tarixi ədəbiyyatda belə bir versiya var ki, Janna VI Karlın arvadı Bavariyalı İzabellanın nigahdan kənar qızı olmuş və yalnız 1449 – cu ildə ölmüşdür).
Jannaya borclu olan VII Karl isə ona heç bir kömək göstərmədi. Yalnız 25 il sonra kral məhkəmə prosesinə yenidən baxılmasını əmr etdi. Janna günahsız elan edildi.
Janna d’Arkın bu qəhrəmanlıqları fransızların vətənpərvərlik hisslərini artırdı. Sonrakı hadisələrin inkişafında isə VII Karlın islahatları böyük rol oynamışdı.
1439 – cu ildə VII Karl xüsusi fərmanla talya üzərində kral monopoliyasını müəyyən etdi; o vaxtadək ictimai ehtiyaclar üçün yığılan talyanı senyorlar da yığırdı. Elə həmin il xüsusi ordonansla hərbi islahat keçirildi. Islahata görə, müharibə aparmaq hüququ yalnız krala aid edilirdi, senyorlara döyüşçü və qala saxlamaq qadağan olunurdu. Bundan əlavə, indi daimi ordu yaradılırdı. Indi qeyd – şərtsiz kralın nəzarəti altına keçən ordu 2 yerə- suvari və piyada qoşuna ayrılırdı. Suvarilər zadəganlardan yığılırdı. hər iki qoşun hissəsində xidmət dövlət tərəfindən ödənilirdi. Daimi ordu saxlamaq üçün yığılan talya daimi vergiyə çevrilir.
Bu islahatlar Yüzillik müharibədə Fransanın qələbəsini şərtləndirən amilə çevrilir. Fransızların hərbi taktikası da dəyişir; şəhərlərin uzun sürən mühasirəsindən onlar xırda döyüş taktikasına keçirlər. hərbi uğurlar və monarxiyanın güclənməsi onun rəqiblərini xeyli zəiflədir. 1435 – ci ildə Burqundiya hersoqu VII Karlla saziş bağlamağa məcbur olur. İngilislər Parisi, Ruanı, Normandiyanı, Bordonu itirirlər. Onların əlində yalnız Kale qalır.Müharibə isə 1453 – cü ildə bitir. İngiltərənin fransız taxtına və torpaqlarına olan iddialarına son qoyulur.
Yüzillik müharibədən sonra kral hakimiyyətinin xeyli güclənməsinə baxmayaraq, XV əsrin II yarısında bir neçə dəfə iri separatçılıq cəhdləri olmuşdu. Mərkəzləşməyə qarşı ən iri silahlı çıxış kral XI Lüdovikin ( 1461- 1483) dövründə baş vermişdi. Belə ki, Burqund və Breton hersoqları İctimai Rifah Liqası yaratmışdılar və vergilərin ləğv olunması, xalqın maraqlarının müdafiəsi kimi demaqoq şüarlar irəli sürməklə, xırda və orta zadəganları da müxalifətə cəlb edə bilmişdilər. Eyni vaxtda Burqund Hersoqu Cəsur Karl ( 1467- 1477) Şimal dənizindən Aralıq dənizinə qədər “ Yuxarı Lotaringiya ”dövləti yaratmaq istəyirdi.
Liqa ilə müvəqqəti sazişə girməyə məcbur olan XI Lüdovik xeyli vaxt qazandı və öz rəqiblərini bir – bir məhv etməyə başladı. ən böyük rəqibi Cəsur Karlla mübarizə aparmaq üçünsə o, Lotaringiya hersoqu və isveçrəlilərlə ittifaqa girdi. Nansi yaxınlığında 1477 – ci ildə fransızlarla döyüşdə Cəsur Karlın həlak olmasından sonra XI Lüdovik Pikardiyanı, Niverneni və Burqund hersoqluğunu ( Burqundiyanın cənub hissəsini) Fransaya birləşdirdi. Burqundiya qraflığı, Franş- Konte və Niderland isə Cəsur Karlın qızı Mariyada qaldı,Mariya alman imperatorunun oğlu Maksimilian Habsburq ərə getdiyindən, bu mülklər də Habsburqların tərkibinə daxil oldu.
1481 – ci ildə Marsel kimi iri ticarət mərkəzi olam Provans Fransaya birləşdirildi. 1491 – ci ildə VIII Karlın ( 1483 — 1498) Bretomlu Anna ilə nigahı nəticəsində Breton da Fransaya birləşdirildi. Lotaringiya, Franş – Konte, Russilyon və Savoyyanın birləşdirilməsi isə XIX əsrin ortalarınadək çəkdi. Lakin XV əsrin sonuna doğru ölkənin əsasən birləşdirilməsi başa çatdı. XIV – XV əsrlərdə Fransada vahid dil təşəkkül etdi.
Siyasi inkişafında isə Fransa dövlətçiliyin yeni formasına – mütləq monarxiya mərhələsinə daxil oldu. Baş ştatlar sonuncu dəfə 1484 – cü ildə çağrılmışdı. əyalətlərdəki yerli ştatlar da mərkəzi hakimiyyətə tabe etdirilmişdi. XV əsrin sonuna doğru zümrələrin öz vəziyyətində və mərkəzi hakimiyyətə münasibətdə də dəyişikliklər baş vermişdi. Daimi ordunun yaradılması zadəganları mərkəzi hakimiyyətə möhkəm bağladı,təsərrüfat fəaliyyətini dondurdu.
XVI əsrə Fransa Qərbi Avropanın ən iri mərkəzləşmiş dövləti kimi daxil oldu.
Müəllif: Yeganə Hafiz qızı Gözəlova
-
Konu: Orta əsrlər tarixiTarix - İngiltərə XI-XV əsrlərdə
İngiltərə XI – XII əsrlərdə
İngiltərə XIII əsrdə
İngiltərə XIV – XV əsrlərdə
1. İngiltərə XI – XII əsrlərdə
XI əsrin ortalarına doğru İngiltərədə feodallaşma prosesi hələ tam başa çatmamışdı. Kəndlilərin xeyli hissəsi hələ azad qalırdı. Feodal mülkiyyəti və feodal iyerarxiyası isə hər yerdə yayılmamışdı.
1066 –cı ildə İngiltərə normand işğalına məruz qalır. Normandiya hersoqu Vilhelm normandlardan, fransızlardan və hətta italyan cəngavərlərindən böyük bir qoşun toplaya bilir. Işğal üçün bəhanə isə Vilhelmin guya vəfat edərkən onu varis təyin etmiş kral Eduardın vəsiyyəti olur. Roma papası da hersoqun iddialarına dəstək olur.
1066 – cı ilin sentyabrında Vilhelm qoşun ilə La – Manşı keçərək, İngiltərənin cənub sahillərinə çıxdı. Ingilis qoşununun başında İngiltərənin yeni kralı Harold dururdu. 1066 – cı ilin oktyabrında Qastinqs yaxınlığında anqlosakslar məğlub edildi, Harold isə həlak oldu. Normandiya hersoqu Londonu ələ keçirdi və I Vilhelm İstilaçı adı ilə kral oldu.
Lakin həm anqlosaks əyanları, həm də kəndlilər tərəfindən işğalçılara qarşı böyük müqavimət göstərildi. 1069 – cu və 1071 – ci il üsyanlarını yatırandan sonra yerli əyanların torpaqları müsadirə edilərək işğalçı – cəngavərlərə verildi. Xırda yerli feodalllar – tenlər öz mülklərini saxlamaqları ilə normand baronlarının ( İngiltərədə iri feodallar belə adlanırdı.) vassalları oldular. Vilhelm özü müsadirə olunmuş torpaqlardan nəhəng “ kral domeni “ təşkil etdi və domen İngiltərədəki becərilən torpaqların 1/7 – i qədər idi.
Normand işğalı İngiltərədə feodallaşma prosesinin qəti başa çatmasına imkan yaradır. 1066 – cı ilə doğru Normandiya hersoqluğu tam feodallaşmışdı. İngiltərədə siyasi hakimiyyəti ələ keçirən işğalçılar onlar üçün ənənəvi olan qaydaları burada da bərqərar edirdilər. Kralın özü şüurlu şəkildə bu siyasəti yeridirdi. Bu sahədə ən mühüm tədbirlərdən biri 1086 – cı ildə ümumingilis torpaq siyahıyaalınmasının keçirilməsi olur; xalq arasında bu “ Məhşər günü kitabı ” ( Domesday book ) adını alır, çünki bu kitabı tərtib edənlərə məlumat verən adamlar “ qiyamət günü” ndə olduğu kimi heç nəyi gizlətməməli idilər.
Siyahıyaalma 2 məqsəd güdürdü: əvvəla, krala onun vassallarının mülkləri və gəlirləri haqqında dəqiq məlumat vermək; ikincisi, kral bütün əhalidən pul vergisi yığmaq məqsədində idi. Digər tərəfdən, kral həm də kral domenində olan torpaqlarla iri feodalların mülklərini müqayisə etmək niyyətində idi.
Ümumilikdə “ Məşhər kitabı” bütün İngiltərə ərazisindəki təssərrüfat və sosial struktur haqqında böyük məlumatlar məcmusu idi. Bu məlumatlar göstərir ki, siyahıyaalmanın keçirilməsi feodal quruluşunu möhkəmlətdi və azad kəndliləri asılı kəndlilərə çevirdi. Bu həm də ondan görünür ki, siyahıyalmanın axırıncı variantında vahid kimi kənd yox, malikanə götürülürdü, kəndlilər isə billanlar kimi siyahıya daxil edilirdi (XI əsrdə İngiltərədə renta ödəyən və torpaq asılılığında olan kəndlilər belə adlanırdı).
Lakin normand işğalı ilə azad kənlilər tam yoxa çıxmadı. Onların sayı kəskin surətdə azaldı, vəziyyətləri isə xeyli pisləşdi. Asılı kəndlilərlə yanaşı azad kəndlilərin ( friqoldyerlərin) də olması orta əsrlərdə İngiltərənın aqrar inkişafının səciyyəvi cəhətlərindəndir. Xüsusilə ölkənin şimal – şərqində — Denloda azad kəndlilər çox idi. Azad kəndli lorda pul rentası ödəyirdi, bəzi yüngül mükəlləfiyyətlər yerinə yetirirdi, hüquqi cəhətdən azad şəxs idi.
İngiltərədə hələ normand istilasından əvvəl, X – XI əsrlərdə sənətkarlıq və ticarət mərkəzi kimi şəhərlər meydana gəlir. “ Məşhər kitabı”nda 100 – dək şəhərin adı çəkilir, əhalinin 5 % şəhərlərdə yaşayırdı.
İngiltərənin Normandiya və digər fransız torpaqları ilə siyasi əlaqələrinin artması nəticəsində ticarət əlaqələri də genişlənir. Xüsisilə London, Boston, Sendviç şəhərləri qitə ilə ticarət aparırdı. Əsas ixracat malları yun, qurğuşun, mal – qara və dəri idi. XII əsrdə Vinçester, Boston, york yarmarkaları təşəkkül edir.
Şəhərlərin artması ilə şəhərli təbəqəsi təşəkkül tapır. İngiltərənin ən mühüm şəhərləri kral domenində yerləşirdi və onların senyoru da kral özü idi. Bu isə şəhərlilərin siyasi mixtariyyat uğrunda mübarizəsini qətiləşdirirdi. Ona görə də heç bir ingilis şəhəri fransız kommunası tipli özünüidarəçiliyə nail olmamışdı. Kral xartiyaları ilə onlara müəyyən iqtisadi imtiyazlar verilirdi. Bəzən şəhərlilər müəyyən məbləğdə pul ( firma ) ödəməklə özünüidarə və məhkəmə hüququ qazanır və bununla da kralın və vəzifəli şəxslərin şəhər icmasının işlərinə müdaxilə etməsini məhdudlaşdırırdılar.
XI – XII əsrlərdə Londonda, Linkolnda, Yorkda, Vinçesterdə sənətkar birlikləri – sexlər yaranır və şəhər aliləri ilə mübarizəyə başlayır.
Normand baronları kralın birbaşa vassalları idilər. Lakin Vilhelm təxcə baronlardan yox, onların vassallarından da vassal xidməti tələb edirdi. 1085 – ci il “ Solsberi andı ”na görə bütün cəngavərlər kralın tələbinə uyğun kral qoşununda xidmət göstərməli idilər. Büyün feodalların kraldan birbaşa vassal asılılığının yeridilməsi ilə vassallıq sistemi İngiltərədə qitədəkinə nisbətən daha mərkəzləşmiş şəkil alır.
Normand işğalından başlayaraq, İngiltərədə kral hakimiyyəti Qərbi Avropanın o zamankı digər ölkələrinə nisbətən daha güclü olmuşdur. Ilk vaxtlar bu böyük kral domenin mövcud olması, iri feodalların biri –birindən ayrı düşməsi, özünəməxsus vassallıq sistemi, şəhərlərin siyasi zəifliyi ilə müəyyən olunurdu.Yerli əhalinin istilaçılara olan düşmənçiliyi də XII əsrin ortalarınadək normand feodallarını kralın ətrafında birləşməyə məcbur edirdi. Bu vəziyyətdə istifadə edən I Vilhelm güclü idarəçilik aparatı yaradır. Qraflıqların başında kralın məmuru – şerif durudu, şerif məhkəməyə, vergilərin və kral gəlirlərinin yığılmasına rəhbərlik edirdi.
Beləliklə, normand istilası kral hakimiyyətini xeyli möhkəmlətdi, ölkənin siyasi vəhdətini gücləndirdi və mərkəzləşmiş dövlətin yaranmasını sürətləndirdi.
İngiltərədə mərkəzləşmiş hakimiyyətin güclənməsi I Vilhelmin ölmündən sonra da davam edir. Bütün feodal təbəqələri bu və ya digər dərəcədə bunda maraqlı idi. Hətta ən iri baronlar anqlosaks əhalinin müqavimətinin qırlmasında maraqlı idilər. Kralın ən yaxın müttəfiqləri isə istər normand, istər anqlosaka mənşəli xırda və orta torpaq sahibləri idilər. Feodalların bu təbəqəsi təkcə kəndli hərəkatından yox, həm də iri feodallardan qorunmaq üçün krala ehtiyac duyurdular. Kilsə də xeyli mülk hədiyyə alaraq kral hakimiyyətini dəstəkləyirdi. Kilsəyə məhkəmə hüququ da verilmişdi. Və nəhayət iri şəhərlər və əhalinin təqribən 12 % — ni təşkil edən azad kəndlilər də kralın müttəfiqi idilər.
I Vilhelmin varisi I Henri (1100 – 1135) mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək siyasətini davam etdirir: kral hakimiyyətini, yustisariləri, kansleri, xəzinədarı və digər ali vəzifəli şəxsləri özündə birləşdirən kral şurası (kuriyası) böyük rol oynamağa başlayır. Xüsusi hakimlər təşkil olunur ki, onlar ölkəni gəzərək məhkəmələrin, vergi idarələrinin işinə nəzarət edirlər.
Artıq I Henrinin dövründə kral kuriyasının daxilində xəzinədarlıq – “ Şahmat lövhəsi palatası ” (Palatadakı stolların üstü uzununa çəkilmiş xəttlərlə bir neçə zolağa bölünmüşdü. Pul qablarını müəyyən qayda ilə həmin zolaqların üstünə düzür, yerlərini dəyişdirirdilər ki, bu da şahmat oyununu xatırladırdı) ayrılır və bu idarə şeriflərin maliyyə fəaliyyətini yoxlayır.
Mərkəzləşmənin bütün uğurlarına baxmayaraq, İngiltərədə ən iri maqnatlar krala qarşı çıxış etməkdən çəkinmirdilər. I Henrinin ölmündən (1135) sonra əsl feodal pərakəndəliyi baş verir. Kralın oğlu olmadığı üçün, onun qızı – Anju qrafı Joffrua Plantagenetin arvadı Matilda və bacısı oğlu, fransız feodalı Stefan qraf Blua hakimiyyətə iddia edirlər.
Hakimiyyət uğrunda mübarizədən istifadə edən feodallar ölkəni talan edir və mərkəzi hakimiyyətin nəzarəti altından çıxırlar. Feodal anarxiyasına yalnız 1153 – cü ildə son qoyulur, həmin il kilsənin vasitəçiliyi ilə Stefan və Matilda saziş bağladılar. Sazişə görə, Stefan kral elan olunurdu, lakin onun vəfatından sonra hakimiyyətə Matildanın oğlu, Anju qrafı Henri Plantagenet gəlməli idi. 1154 – cü ildə o, II Henri adı ilə kral oldu və XIV əsrin sonunadək ölkəni idarə edəcək Plantagenetlər sülaləsinin əsasını qoyur.
II Henri (1154 – 1189) öz hakimiyyəti altında geniş mülkləri birləşdirir: İngiltərədən başqa, Normandiya, Anju, Men, Turen, Puatu və Akvitaniya ona tabe idi. Bəzən Plantagenetlərin dövlətinə Anju imperiyası deyirdilər. Böyük maliyyə ehtiyatları olan və cəngavərlərə, şəhərlilərə, azad kəndlilərə arxalanan II Henri İngiltərədə feodal pərakəndəliyinə son qoydu, şerif vəzifəsinə isə xırda və orta feodalları təyin etməyə başladı.
Dövlətin mərkəzləşdirilməsində II Henrinin islahatları da böyük rol oynamışdı. Ilk növbədə kral məhkəməsini gücləndirmək üçün o, məhkəmə islahatı keçirir. Islahatın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, hər bir azad adam müəyyən ödənc verməklə öz işini malikanə məhkəməsindən kral məhkəməsinə keçirə bilərdi. Malikanə məhkəməsində “ Tanrı məhkəməsi” nin köməyilə işə baxılırdısa kral məhkəməsində işə andlılar baxırdı. Nəticədə senyor kuriyalarının nüfuzu aşağı düşür. Kral kuriyası bütün senyor məhkəmələri üçün ali appelyasiya orqanı olur. Lakin kral məhkəməsi villanlar üçün deyildi, onlar öz senyorlarının məhkəməsinə tabe idilər.
Kral kuriyasının məhkəmə səlahiyyətlərinin genişlənməsi kralın gəlirlərini xeyli artırdı. Lakin əhalinin müəyyən hissəsi kral hakimləri tərəfindən tətbiq olunan cərimələrdən əziyyət çəkirdi. Kral məhkəmələrinin məhkəmə praktikası prosesində ümumi hüquq ( common law ) – yəni bütün ölkə üçün kral hüququ işlənib hazırlanır; bu hüquq yerlərdə tətbiq olunan hüququ tədricən sıxışdırır.
II Henri həmçinin hərbi islahat da keçirir. Belə ki, kralın xeyrinə feodalların hərbi xidməti xeyli məhdudlaşdırılır ( kiçik müddətlə ), bunun əvəzində isə onlar xüsusi pul ödənci – “ qalxan pulu ” verməli idilər. Bu pulla kral cəngavərləri muzdlu xidmətə cəlb edirdi. Bindan başqa kralın göstərişi ilə hər bir azad əmlakına müvafiq silaha malik olmalı idi və kralın çağırışı ilə yürüşə hazır olmalı idi.
II Henrinin kilsə məhkəmələrini dövlətin nəzarəti altına almaq cəhdi uğursuz oldu. Bu zəmində o, ingilis kilsəsinin başçısı, Kentenberili arxiyepiskop Tomas Beketlə toqquşmalı oldu. Bu mübarizə gedişində Beket kralın gizli göstərişilə öldürüldü. Papa məsələyə müdaxilə edəndən sonra II Henri islahatsan əl çəkməli oldu.
İngiltərədə mərkəzi hakimiyyəti möhkəmlədən II Henri İrlandiyanın istilasına başladı. 1169 – cu ildə ingilis baronları yürüşə çıxdı. Onların ilk uğurlarından sonra 1171- ci ildə kral özü İrlandiyaya gəldi və yerli klan başçıları onun hakimiyyətini tanıdı. Lakin faktik olaraq, ingilislər adanın cənub – şərq sahilboyu torpaqlarını ələ keçirdilər və burada “ Peyl ” ( hərfən cəpərə alınmış ) adlı rayon yaratdılar. Buradan ingilis cəngavərləri İrlandiyanın digər vilayətlərinə yürüş edirdilər.
II Henri İngiltərənin şimal qonşusu Şotlandiyanı da tabe etdirməyə cəhdlər edirdi. Davamlı sərhəd müharibələri gedişində o, şotland kralı Vilyam Levi əsir götürdü və 1174 – cü ildə onu müqavilə imzalamağa məcbur etdi. Müqaviləyə görə Vilyam vassal andı içdi. Lakin kifayət qədər feodallaşmış və mərkəzləşmiş dövlət olan Şotlandiya tezliklə vassal asılılığından çıxdı. İngiltərəyə əks olaraq o, Fransa ilə yaxınlaşdı və sonralar ( XIII – XIV əsrlərdə ) antiingilis ittifaqında birləşdi.
Normandlılar və Fransadan gəlmələr İngiltərə əhalisi ilə dərhal çuğlaşmadı. XII əsr boyu krallar rəsmi aktlarda öz təbəələrinə müraciətdə “ fransızlar və ingilislər ” deyə müraciət edirdilər. Lakin XII əsrin sonuna doğru yerli əhali ilə normand istilaçıları arasında etnik və dil fərqləri faktiki yoxa çıxır. Fransız elementi təşəkkül tapmaqda olan ingilis xalqının etnik tərkibinə daxil olur və vahid əhali tipi yaranır. İngiltərə əhalisinin əsas hissəsinin – kəndlilərin, şəhərlilərin və feodalların böyük bir hissəsinin dili ingilis dili idi. Yalnız əyanlar, kral əshabələri və hüquqşünaslar fransız dilindən istifadə edirdilər. Dövlət idarələrində rəsmi dil latın və fransız dili idi.
2. İngiltərə XIII əsrdə
XIII əsrdə İngiltərənin iqtisadi həyatında xeyli dəyişikliklər baş verir: əkinçilik təkmilləşir, üçtarlalıq geniş yayılır. Meşələrin təmizlənməsi və bataqlıqların qurudulması nəticəsində əkin sahələri xeyli artır. Ingils yununa təlabatın Flandriyada və İtaliyada artması nəticəsində qoyuçuluğun sonrakı inkişafı gedir. Ümumi təsərrüfat yüksəlişi əhalinin 2,5 – 3 dəfə artmasına gətirib çıxarır.
Şəhərin kənddən ayrılması prosesi davam edir. XIII əsrin sonuna doğru İngiltərədə təxminən 280 — ə yaxın şəhər məskəni var idi. Şəhər əhalisinin sayı da artmışdı. XIII əsrin əvvəllərinə doğru daxili iqtisadi əlaqələr sabitləşir.
Orta əsrlərdə İngiltərənin iqtisadi inkişafının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri daxili əlaqələrin inkişafında kəndin böyük rol oynaması idi. Onların sürətli inkişafına kənd təsərrüfatı rayonlarının ixtisaslaşması mühüm təsir göstərir.
XIII əsrdə ingilis cəmiyyətinin əsas təsərrüfat və sosial özəyi manor olaraq qalırdı. XII əsrin sonundan başlayaraq manor bazar əlaqəərinə cəlb olunur. Bazara daha çox kənd təsərrüfatı məhsulu çıxarmaq üçün bu manorların sahibləri icma əmlakını da ələ keçirməyə çalışır və biyarı artırırdı. İri feodallar bu səbəbdən villanların şəxsi azadlıq qazanmalarına mane olurdular.
Eyni zamanda əmtəə — pul münasibətləri ingilis kəndində biyar təsərrüfatını dağıdan yenilikləri də doğururdu. Villanların daha az olduğu xırda manorlarda pul rentası üstünlük qazanırdı. Bu isə kəndliləri feodalların hündəlik nəzarətindən azad edirdi. Lakin fransız feodalından fərqli olaraq ingilis feodalları domen təsərrüfatından hələ əl çəkməmişdilər. Onlar villanların əməyindən də, muzdlu işçilərdən də eyni dərəcədə istifadə edirdilər.yəni XIII əsr ingilis kəndində 2 əks inkişaf meyli – mühafizəkar və mütərəqqi meyl nəzərə çarpır.
Əmtəə — pul münasibətlərinin təsiri altında XIII əsrdə iri feodallar – baronlarla, xırda feodallar – cəngavərlər arasında fərq xeyli dərinləşir. Bu, ilk növbədə onların əmlak və gəlirləri, təsərrüfat fəaliyyətinin xarakteri və siyasi mövqeyi ilə müəyyən olunurdu.
XIII əsrdə əmtəə — pul münasibətlərinə cəngavərlər daha intensiv cəlb olunurdu. Onların təsərrüfatında pul rentası üstün idi, muzdlu əməkdən də istifadə edilirdi. Ingilis cəngavərlərinin böyük bir hissəsi hərbi zümrə xarakterini tədricən itirir və kənd sahiblərinə çevrilirdilər. Daxili bazarın inkişafında ümumi maraq onları şəhərlilərlə və varlı kəndlilərlə yaxınlaşdırırdı. Bunun müqabilində feodallar təbəqəsi İngiltərədə ümumilikdə qapalı zümrəyə çevrilmir: mənşəyindən asılı olmayaraq 20, bəzən 40 funt illik gəliri olan azad torpaq mülkiyyətçisi cəngavər adını alırdı və zadəganların tərkibinə daxil olurdu.
Feodal aristokratiyasını təşkil edən baronlar və prelatlar isə öz silki imtiyazlarını hakimiyyətər vəchlə saxlamağa çalışırdılar.
Daxili iqtisadi əlaqələr möhkəmləndikcə, feodal dövlətinin mərkəzləşməsi də güclənirdi. Lakin bu proses uzun sürən siyasi mübarizə ilə müşayiət olunmuşdur.
Mübarizənin birinci mərhələsi II Henrinin kiçik oğlu İoannın ( 1199- 1216 ) hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Özbaşına torpaq müsadirələri, bəzi maqnatların hakimiyyətəbsi və edamı ona qarşı baronların böyük müqavimətini yaradır. İoannın Fransadakı uğursuz müharibələri də onların qəzəbinə səbəb olur. Və nəhayət, kilsə seçkilərinə kralın müdaxilə etməsindən narazı olan kilsə də baronların tərəfindən çıxış edirdi.
Kralın baronlarla əvvəlki toqquşmalarından fərqli olaraq bu dəfə cəngavərlər və şəhərlilər də krala qarşı dururlar.xüsusilə şəhərlilərdən yığılan özbaşına rüsumlar da onları baronlarla yaxınlaşdırır. 1202 -1204 – cü illərdə fransız kralı II Filipp Avqust İoannın Fransadakı mülklərini: Normandiyanı, Anjunu, Meni, Tureni və Puatunun bir hissəsini alır. Laroş- o – Muan və Buvindəki ( 1214 ) məğlubiyyəti İoannın mövqeyini daha da zəiflədir. Bundan xeyli əvvəl, 1207 – ci ildə kralın icazəsi olmadan Kenterberili arxiyepiskopu ingilis kilsəsinin başçısı təyin etdiyi üçün papa III İnnokenti ilə münaqişə baş verir. 1212 – ci ildə papa İoannın taxt – tacdan məhrim edilməsi haqqında bulla verir və ingilis tacı hüququnu fransız kralına verir. İoann 1213 – cü ildə papa qarşısında təslim olur, özünü onun vassalı elan edir və ildə 1000 marka gümüş ödəməyi öz üzərinə götürür. Bu biabırçı akt müxalifəti daha da gücləndirir. 1215 – ci ilin yazında baronlar cəngavərlər və şəhərlilərin dəstəyi ilə krala qarşı müharibəyə başayır. Kral qiyam qaldırmış baronların tələblərinə tabe olur və 15 iyun 1215 – ci ildə Azadlıqların Böyük Xartiyasını imzalayır.
Bu xartiyanın ( Magna Charta Libertatum ) əksər maddələri baronların və kilsə feodallarının maraqlarını ifadə edirdi. Kral kilsə seçkilərinin sərbəstliyini qəbul etməli olur. Adəti üzrə yığılan rüsumlardan artıq yığılmayacağını vəd edirdi. Kral şurasının icazəsi olmadan “ qalxan pulu ” yığmaq da qadağan olunurdu. Şuranın tərkibinə isə əsasən baronlar daxil olmalı idi. Digər zümrələrdən fərqli olaraq baronları yalnız onlara bərarər şəxslər – perlər mühakimə edə bilərdi. Perlərin qərarı olmadan krala baronları həbs etmək, mülkünü müsadirə etmək qadağan olunurdu. Və nahayət, xartiyanın yerinə yetirilməsinə nəzarət etmək üçün 25 baronlan ibarət komitə seçilirdi.
Cəngavərlərə azad kəndlilərə münasibətdə xartiya daha az bənd nəzərdə tutmuşdu: baronlara və krala nəzərdə tutulduğundan artıq xidmət etmək qadağan olunurdu. Bütün azad adamlara kral məmurlarının özbaşınalığından müdafiə vəd olunurdu. Onlar üçün II Henri tərəfindən tətbiq olunmuş məhkəmə qaydaları saxlanılırdı. Şəhərlərə gəlincə, xartiya onların artıq mövcud olan imtiyazlarını təsdiqləməklə kifayətlənirdi. Vahid ölçü və çəki tətbiq olundu. İngiltərəyə xarici tacirlərin sərbəst gəlişi asanlaşdırıldı. Bu tədbir xarici ticarətin inkişafına imkan yaratsa da, şəhərlilər üçün sərfəli deyildi, çünki onların inhisarını pozurdu. Və nəhayət, villanlara gəlincə, xartiya onlara heç nə vermədi, əksinə onların hüquqsuzluğunu bir daha təsdiqlədi.
Eyni zamanda Xartiya öz dövrü üçün mütərəqqi səciyyə də daşıyırdı: o, təkcə baronlara deyil, cəngavərlərə və şəhərlilərə münasibətdə kral özbaşınalılığının qarşısını alırdı. Bu sonuncular isə həmin dövrdə ölkənin iqtisadi inkişafında mütərəqqi meyllərin daşıyıcıları idi.
Böyük Xartiya praktikada həyata keçirilmədi. Papanın dəstəyinə arxalanan İoann baronları qiyamçı adlandıraraq onların tələblərini yerinə yetriməkdən imtina etdi. Müharibə başladı və onun qızıcı vaxtında İoann öldü. Baronlar onun azyaşlı oğlu III Henrini kral elan etdilər.
Bu kralın hakimiyyəti dövründə ( 1216 – 1272 ) daha kəskin siyasi münaqişə baş verdi. Sonsuz vergilər, qohumlarına – fransızlara və provansallara verilən torpaq payları, papa ilə dostluq III Henriyə qarşı böyük narazılıq doğurdu.
1258 – ci ilin yazında III Henri papa IV İnnokentinin təkidilə İtaliyada başladığı hərbi avantüra üçün baronlardan ölkə gəlirinin 1/3 – ni tələb edəndə, bu böyük bir partlayışa səbəb oldu. Silahlanmış baronlar kralın yanına gələrək ondan siyasi islahat keçirilməsini tələb etdilər. Kral güzəştə getməli oldu. 1258 – ci ilin iyununda Oksfordda maqnatların şurası yığıldı və sonralar “ azğın ” şura adlandırılacaq bu yığıncaqda ölkədə baron oliqarxiyasını bərqərar edən “ Oksford proviziyası ” təsdiqləndi. Hakimiyyət 15 barondan ibarət Şuraya verilir və onların icazəsi olmadan kral heç bir qərar verə bilməzdi. Bundan əlavə, baronlar cəngavərlərdən və şəhərlilərdən 12 nəfər seçərək ildə 3 dəfə yığılır və Onbeşlər Şurası ilə birgə dövlət işlərini müzakirə edirdilər.
Lakin baronların bu ağalığı cəngavərlər və şəhərliləri təmin etmirdi və onların arasında parçalanma baş verir. 1259 – cu ildə cəngavərlər müstəqil siyasi tələblər irəli sürülər. Başda Simon de Monfor olmaqla uzaqgörən bəzi baronların dəstəyilə “ Vestminster proviziyası ” qəbul olunur və o, cəngavərləri və azad kəndliləri iri feodalların özbaşınalığından qorumağı nəzərdə tuturdu.
Ona əks olan partiya daxilində ziddiyyətlərdən istifadə edən III Henri “ Oksford proviziyası ”- nı yrinə yetirməkdən imtina etdi. 1263 – cü ildə vətəndaş müharibəsi başlandı. Müxalif qüvvələrin başında Simon de Monfor dururdu. O, təkcə baronlara deyil, cəngavərlərə, şəhərlilərə və azad kəndlilərə arxalanırdı. Bir çox şəhərlərdə mübarizə nəticəsində tacir oliqarxiyası devrilir. Londonlular Monforun köməyinə 15 minlik dəstə göndərirlər. 1264 – cü il Lüse döyüşündə kral ordusu məğlub olur, III Henri və böyük oğlu Eduard əsir düşür. Monfor İngiltərənin faktiki hakimi olur.
1265 – ci ilin yanvarında Monfor yığıncaq çağırır. Bura o, iri baronlarla yanaşı, hər qraflıqdan iki cəngavər və hər şəhərdən iki şəhərli dəvət edir. Bu ingilis parlamentinin başlanğıcı olur.
Kral üzərində qələbə vətəndaş müharibəsini gücləndirir. Hərəkata geniş kütlələr, bəzi yerlərdə villanlar da qoşulur. Xalq hərəkatından ehtiyat edən baronlar kralla sazişə meyl edirlər. Şahzadə Eduard əsirlikdən qaçanda baronlar onunla birləşdilər. 1265 – ci il İvşem döyüşündə Monforun qoşunları darmadağın edildi, özü isə həlak olur.
III Henri Simon de Monforun tərəfdaşlarının torpaqlarını kütləvi sürətdə müsadirə etməyə başladı, bu isə silahlı müqavimətə gətirib çıxardı. 1267- ci ildə kral feodalların köməyilə müqaviməti qıra bildi. III Henrinin hakimiyyəti qəti bərpa oldu. Lakin həm kral, həm baronlar cəngavərlərin və varlı şəhərlilərin köməyi olmadan kütlələri tabeçilikdə saxlamağın qeyri – mümkünlüyünü başa düşürdülər. Ona görə də 1263–1267 – ci il vətəndaş müharibəsinin yekunu silki nümayəndəliyin – parlamentin yaranması oldu.
Parlament qəti şəkildə I Eduard ( 1272 – 1307 ) dövründə təşəkkül etdi. Həmin zamandan etibarən ingilis feodal dövləti silki monarxiya forması alır. Parlamentə arxalanan kral iri feodalların məhkəmə imtiyazlarını ləğv etdi, kilsə idarələrinə kralın icazəsi olmadan torpaq almaq qadağan edildi. I Eduard və onun varislərinin parlamentə ehtiyacı var idi, çünki o, iri feodallara müqavimət göstərmək üçün lazım idi. Silki yığıncaq krala imkan verirdi ki, o, cəngavərlərə və şəhər alilərinə birbaşa arxalansın.
Öz strukturuna görə ingilis parlamenti fransız Baş ştatlarından fərqlənirdi. Bura arxiyepiskoplar, yepiskoplar, iri monastrların abbatları və baronlar dəvət olunurdu. Bundan əlavə bura hər qraflıqdan 2 cəngavər və hər iri şəhərdən 2 şəhərli çağrılırdı. Cəngavərlər və şəhər nümayəndələri qraflıqlarda və şəhərlərdə ən zəngin adamlar tərəfindən seçilirdi. Azad kəndlilər və şəhər yoxsulları parlamentdə təmsil olunmamışdılar.
XIV əsrin I yarısında parlament iki palataya bölünürdü: yuxarı palata – lordlar palatasında prelatlar və baronlar iclas edirdi. Aşağı palata – icma palatasında cəngavərlər və şəhər nümayəndələri otururdu. Cəngavərlər və şəhərlilər bir yerdə sayca baronlardan çox olurdu. Onların möhkəm ittifaqı parlamentdə onların siyasi gücünü artırırdı. XIV əsrdə parlament vergiləri müəyyən etməklə yanaşı, statutların (qanunların) verilməsində iştirak etmək hüququ da qazanır. Icma palatasının petisiyası ilə statutlar kral və lordlar palatası tərəfindən qəbul olunurdu.
Parlamentin yaranması və silki monarxiyanın təşəkkülü İngiltərənin siyasi mərkəzləşməsinin mühüm nailiyyəti idi. Öz növbəsində parlament feodal dövlətinin sonrakı möhkəmlənməsində mühüm amil oldu. XIII – XIV əsrlərdə parlament İngiltərədə mütərəqqi rol oynayırdı, çünki mürtəce feodalların – baronların siyasi iddialarını məhdudlaşdırıdı. Və nəhayət, parlament bir çox sosial – siyasi münaqişələrin sülh yolu ilə dinc yolla yoluna qoyulmasına imkan verirdi.
I Eduard feodalların maraqlarını ifadə edərək fəal işğalçı müharibələr də aparırdı. 1282 – 1283 – cü illərdə o, Uelsi İngiltərəyə birləşdirməyə müvəffəq oldu. Uels feodallarının torpaqlarını öz baronlarına payladı. Şotland kralı III Aleksandr 1286 – cı ildə vəfat edəndən sonra I Eduardın Şotlandiyanı tutmaq cəhdi isə baş tutmadı. 1295 – ci ildə o, burada birbaşa ingilis idarəçiliyini bərqərar etdi, lakin 1297 –ci ildə burada Vilyam Uolmsin rəhbərliyi altında üsyan baş verdi. 1306 – cı ildə müstəqillik uğrunda müharibə başladı. 1328 – ci ildə İngiltərə rəsmi olaraq Şotlandiyanın müstəqilliyini tanımalı oldu.
İrlandiyada isə ingilislər işğalçılıq cəhdlərini davam etdirdiklərindən, vahid irland dövlətinin təşəkkülünə mane olurdular.
3. İngiltərə XIV – XV əsrlərdə
XIV əsrin ikinci rübündə ingilis kəndində rentanın kommutasiyası genişlənir və kəndlilərin şəxsi azadlıq qazanması halları artır. Kəndli təsərrüfatı iri feodalların domen təsərrüfatı ilə rəqabət aparmağa başlayır. Villanların əməyinə əsaslanan feodal təsərrüfatı az məhsuldar idi. XIV əsrin ortalarına doğru hətta iri feodallar da biyardan imtina edir. Bununla əlaqədar muzdlu əməyə tələbat artır.
Kənddə baş verən ziddiyyətli proseslər, taun epidemiyası ilə əlaqədar ( 1348 ) daha da kəskinləşir. Əhalinin 1/3 ölümünə səbəb olan bu xəstəlik nəticəsində işçi əməyinə böyük ehtiyac yaranır, əmək haqqı kəskin surətdə artır. Feodalların köməyinə isə kral höküməti gəlir – XIV əsrin ikinci yarısında hökümət bir çox qanunlar verir və bu qanunlar məcmusu “ içşi qanunvericiliyi ” adını alır.
I belə qanun 1349 – cu ildə III Eduard ( 1327 – 1377 ) tərəfindən verilir. 1349 – cu il ordonansına görə 12 yaşından 60 yaşınadək hər bir kəs, əgər torpağı və yaşayış vəsaiti yox idisə, tuandan əvvəlki maaşa uyğun işə düzəlməli idi. Muzdlu işdən imtina etmək həmin işçinin türməyə düşməsilə nəticələnirdi.daha sonra ( 1351, 1361, 1388 ) qadağalarla əlaqədar statutlar verilir.
Senyor irticası, “ işçi qanunvericiliyi ”, dövlət vergilərinin artırılması sosial mübarizəni kəskinləşdirir. Nəinki villanlar, həmçinin azad kəndlilər də “işçi qanunvericiliyindən ” əziyyət çəkirdi. Statutların bütün qadağalarına baxmayaraq, muzdlu işçilər əmək haqqlarının artırılması uğrunda mübarizə aparırdılar.
XIV əsrin ikinci yarısında lokal dağınıq hərəkatlar artıq kütləvi və yaxşı təşkil olunmuş hərəkatlara çevrilir. Məhz bu dövrdə nəcib quldur Robin Qud haqqında balladalar yaranır. Şəhərlərdə də sexlər və oliqarxiya arasında mübarizə kəskin şəkil alır.
XIV əsrin ikinci yarısında İngiltərədə katolik kilsəsində islahat uğrunda geniş hərəkat baş verir. Müxtəlif ictimai qruplar müxtəlif səbəblərdən bu hərəkatda maraqlı idilər.
Hələ XIII əsrin sonlarından İngiltərədə kral hakimiyyəti Torpaqsız İoann tərəfindən tanınmış papalılığın asıllılığından əziyyət çəkirdi. 1309 – cu ildə Avinyonda iqamətgah tapmış papalar Yüzillik müharibədə Fransanın tərəfində idi və İngiltərə bu asılılıqdan çıxmağa çalışırdı. Saray əyanları və iri feodallar kilsə torpaqlarının müsadirə edilməsinin və öz mülklərinin genişləndiriliməsini istəyirdilər. Cəngavərlər və şəhərlilər kilsənin zəhmətsiz yolla qazandığı sərvətə düşmənçiliklə baxırdı. Onlar kilsə mərasimlərinin sadələşdirilməsini, kilsənin torpaq mülklərinin müsadirə olunmasını tələb edirdilər. Və nəhayət, kilsə vergilərindən əziyyət çəkən yoxsul təbəqələr də kilsə islahatının tərəfdarı idilər.
Bu cür ümumi antikilsə mühitində Oksford universitetinin professoru Con Viklif ( 1320 – 1384 ) çıxış etdi. Viklif göstərirdi ki, papa İngiltərədən vergi yığa bilməz və dünyəvi hakimiyyətin işinə qarışa bilməz. Əksinə, kilsə bütün mülki məsələlərdə dünyəvi hakimə tabe olmalıdır. Ingilis höküməti tamamilə Viklifə dəstək dururdu. London şəhərliləri də onun tərəfində idilər.
Bu dəstəyi hiss edən Viklif daha qətiyyətli çıxış edərək kilsədə islahat keçirilməsini tələb edir. O, katolikliyin əsas ehkamları – ruhanilərin fövqəltəbii qüvvələrə malik olması, günahları yumaq qabiliyyəti kimi ehkamlara qarşı çıxırdı. O, papanın və yepiskopların indulgensiya hüququnu və hətta papalıq təsisatlarının zəruri olub – olmamasını da şübhə altına alırdı. Viklif Bibliyanın latından ingiliscəyə tərcümə olunmasına imkan yaratdı.
Viklifin görüşləri ilk növbədə cəngavərlərin və şəhərlilərin maraqlarını müdafiə edirdi. Əvvəlcə, Viklifə dəstək olan əyanlar onun sonrakı çıxışlarından ehtiyat edərək, ondan üz döndərdilər. 1381 – ci ildə Viklifin təlimi bidətçi təlim elan olundu.
XIV əsrin sonuna doğru ingilis kəndlilərinin vəziyyəti xeyli ağırlaşdı. Xüsusilə kral II Ricardın ( 1377- 1399 ) tətbiq etdiyi yeni vergilər və Yüzillik müharibənin bərpa olunması böyük narazılığa səbəb olur. 1377 — ci ildə parlament can vergisi müəyyən edir, 1380 – ci ildə isə onu üçqat artır. Bu üsyanın başlaması üçün təkan olur.
Üsyan 1381 – ci ilin yazında İngiltərənin cənub – şərqində, Esseks qraflığında başladı. Kəndlilər vergi toplayanları qovdu, bəzilərini isə öldürdülər. Üsyan tezliklə İngiltərənin 40 qraflığından 25 – ni bürüdü.
Üsyan ən mütəşəkkil şəkildə Londonla qonşu qraflıqlarda – Esseksdə və Kentdə baş verirdi. Kent kəndliləri kilsə islahatı uğrunda mübarizə apardıqlarına görə həbs edilmiş Con Bollu azad etdilər və onu öz sərkərdələri təyin etdilər. Üsyanın başçısı isə kənd sənətkarı Uot Tayler oldu. O, hərbi işlə yaxşı tanış idi və kəndlilər arasında nüfuzu var idi.
Iki dəstəyə ayrılan kəndlilər Londona yaxınlaşdılar. Şəhər yoxsulları darvazaları açıb üsyançıları şəhərə buraxdılar. Kral faktiki onların əsirinə çevrildi. Bəzi əyanlar, o cümlədən ölkənin kansleri Kenterberili arxiyepiskop Sedberi üsyançılar tərəfindən edam olundu.
Mayl – End yaxınlığında kəndlilərin kralla ilk görüşü oldu. Onlar krala öz tələblərini irəli sürdülər. “ Mayl – End proqramı” nda villan statusunun və biyarın ləğvi, vahid pul rentasının ( hər akrdan 4 pens ) tətbiq edilməsi, İngiltərənin hər bir şəhərində azad ticarətin bərqərar olması və üsyançıların əfv edilməsi tələb olunurdu. Karl bu tələblərə razı oldu. Uot Tayler və Con Boll başda olmaqla kəndlilərin bir hissəsi Londondan qaçaraq, kralla yeni görüş tələb edirdilər.
II görüş Smitfilddə oldu. “Smitfild proqramı”nda kəndlilər “işçi qanunvericiliyi” nin ləğvini, kilsə torpaqlarının müsadirəsini və kəndlilərə verilməsini, senyorların ələ keçirdiyi icma təsərrüfatının qaytarılmasını tələb edirdilər. Proqramda həmçinin senyorların imtiyazlarının ləğvi və bütün zümrələrin bərabərliyi də tələb olunurdu.
Danışıqlar zamanı Londonun meri Uot Tayleri qətlə yetirir. Silahlanmış cəngavərlər və zəngin şəhərlilər kralın köməyinə gəldilər. Üsyan etmiş bütün bölgələrdə kral hakimləri üsyançıları qəddarcasına cəzalandırmağa başladı. Con Boll özü də işgəncəli ölümə məruz qaldı. Öz əvvəlki vədlərindən imtina edən kral üsyandan əvvəl kəndlilərin yerinə yetirdikləri bütün mükəlləfiyyətlərin bərpa edilməsi əmrini verdi.
Lakin 1381 – ci il üsyanı biyar sisteminə böyük zərbə vurdu. XIV əsrin sonu XV əsrin əvvəlllərində villanların böyük bir hissəsi şəxsi azadlıq qazandı. Xırda kəndli təsərrüfatı möhkəmləndi, manor isə dağılmağa başladı.
Kənddə baş verən bu proseslərin təsiri altında feodal aristokratiyası müflisləşməyə və yeni zadəganlar – centrilər meydana gəlməyə başladı. Bunlar əsasən yun, kənd təsərrüfatı məhsulları ilə ticarət edən feodallar idi. Eyni zamanda sənaye də inkişaf edirdi. Ingilislər ölkədən təkcə yun deyil, mahud da ixrac etməyə başladılar.
1399 – cu ilsə sonuncu Plantagenet II Ricard şimal baronlarının təşəbüssü ilə devrilir və hakimiyyətə IV Henri Lankaster ( 1399 – 1413 ) gəlir. Müflisləşmiş feodalların vəziyyətini normallaşdırmaq üçün yeni sülalə Fransa ilə müharibəni bərpa etmək qərarına gəlir. 1415 – ci ildə Azenkur döyüşündə V Henri ( 1413 – 1422 ) Yüzillik müharibənin sonuncu mərhələsini başlatdı. Bütün Şimali Fransa ingilislərin əlinə keçəndən sonra baronlar işğal olunmuş ölkəni talan etdilər. Xüsusilə Parisi ələ keçirib fransız kralı VI Karlın V Henrini öz varisi kimi tanıyandan sonra, 1420 – 1422 – ci illər ərzində ingilis feodalları xeyli sərvət toplaya bildilər. 1422 – ci ildə V Henrinin qəflətən ölümü ilə hakimiyyətə gələn azyaşlı VI Henrinin ( 1422 – 1461 ) dövründə İngiltərədə baronların siyasi fəallığı artdı. Xüsusilə parlamentdə çox gərgin vəziyyət yarandı və hətta baronların çoxu iclaslara silahlı əshabələrinin müşayiəti ilə gəlirdilər. Icma palatasında isə daha çox geniş şəhərli kütləsi və xırda centrilər təmsil olunmuşdu və onlar baronların əlində oyuncağa çevrilmək fikrində deyildilər. Seçıcılər üçün müəyyən olunmuş senz aşağı olduğu üçün indi daha çox adam parlament seçkilərində iştirak edə bilərdi. Bu cür demokratikləşmə feodal aristokratiyasını təmin etmirdi. Ona görə də 1429 – cu ildə yeni statuta görə, seçkilərdə iştirak etmək üçün 40 şillinq illik gəliri olan əmlak senzi müəyyən olundu və icma palatası hakimiyyətdə olan feodalların asılılığına düşdü.
Eyni vaxtda Fransada ingilislərin vəziyyəti xeyli ağırlaşır və artıq 40 – cı illərin sonuna doğru müharibənin fransızların xeryinə başa çatacağı aydın idi. Bu, feodallararası mübarizəni daha da kəskinləşdiridi. Yorklu Ricardın rəhbərlik etdiyi feodal müxalifəti vəziyyətdən öz məqsədi üçün istifadə etmək qərarına gəldi.
Üsyan 1450 – ci ilin mayında başladı və iyulun ortalarınadək davam etdi. Üsyançıların sayı 50 mini ötürdü. Hakimiyyətərəkatın mərkəzi İngiltərənin cənubu, xüsusilə Kent qraflığı olur. Üsyançıların içində kəndlilər, muzdlu işçilər, kənd centriləri və şəhərlilər də var idi.üsyançıların ordusunda ciddi nizam – intizam var idi. Üsyanda yeni əyanların iştirak etməsi hərəkata siyasi xarakter verirdi. Üsyançılar hökümətin xarici siyasətinin dəyişdirilməsini və hakimiyyətin hersoq Ricarda verilməsini tələb edirdilər. Üsyanın başında duran Cek Ked varlı friqoldyer idi və özünü York hersoqunun qohumu kimi qələmə verirdi. Üsyan qısa müddətdə Kent hüdudlarından kənara da yayılır. 18 iyunda üsyançılar kral ordusu üzərində qələbə qazanandan sonra hərəkat İngiltərənin bütün cənub – şərqini bürüyür. Londonun özündə şəhər yoxsulları üsyan edir. 2 iyul 1450 – ci ildə Cek Kedin ordusu Londona daxil olur, kralın bəzi müşavirləri edam olunur. Nəticədə qorxuya düşən şəhər aliləri kral ordusu tərəfinə keçdilər. Üsyançıların arasında parçalanma baş verdi, centrilər və şəhərlilər hərəkatdan çəkilməyə başladılar. Bu vəziyyətdə hökümət üsyançılara dağılışması və hamısına əfv vəd etdi. Ked kiçik bir dəstə ilə üsyanı davam etdiridi. 12 iyulda ağır yaralanmış Ked həbs olundu və yolda vəfat etdi. Ələ keçirilmiş üsyançılar isə edam olundu.
1453 – cü ildə Yüzillik müharibə başa çatdı. Hərbi uğursuzluq Yorkluların hakimiyyət iddialarını artırdı. 1453 – cü ildə başlayaraq veteranların böyük dəstələri İngiltərəyə qayıdaraq biri – birinə düşmən olan feodal qruplaşmaları üçün hazır ordu təşkil edirdilər.
Cek Kedin üsyanı yatırıldıqdan sonra York partiyasının rəhbəri Ricard İngiltərəyə döndü ( bu zamananadək o, İrlandiyanın vitse – kralı idi). 1453 – cü ildə VI Henri ağlını itirdi və kraliça Marqarita regent olmağa hazırlaşırdı. Lakin sarayda və parlamentdə Ricard qələbə çaldı və İngiltərəni protektoru elan olundu. Partiyalar arasında mübarizə yenidən kəskinləşdi və Ricard tezliklə istefa verərək şimala getməli oldu. Burada o, Nebil sülaləsinin dəstəyinə arxalanaraq ordu topladı və cənuba hərəkət etdi. 1455 – ci il 22 mayda Sent – Olbansda döyüş baş verdi və yorkçular qalib gəldi. Hərbi əməliyyatlarda York tərəfdarı gənc qraf Uorvik xüsusilə fərqləndi. Sent – Olbans döyüşü Qızılgül müharibələrinin başlanğıcını qoydu ( York – ağ, Lankaster – al ).
Müharibə uzunsürən və gərgin xarakter aldı. Sent – Olbansdan sonra aydın oldu ki, Yorkların tərəfində cənub – şərqdə güclü olan yeni əyanlar, London tacirləri, Lankasterin tərəfində isə qərbin və şimalın mürtəce feodal qruplaşmaları durur.
1459 – cu ilin yazında Qızılgül müharibələrinin II mərhələsi başalndı. 1460 – cı ilin iyununda yorkçular paytaxta daxil oldular və elə həmin il qraf Uorvik və hersoqun böyük oğlu Eduard Northempton yaxınlığında Lankasterlərin əsas qüvvələrini darmadağın etdilər. VI Henri əsir alındı və bundan sonra Uorvik Londona gələrək kralın adından parlament çağırdı. Lordlar VI Henrinin ölmündən sonra hakimiyyətin Yorklu Ricarda keçməsinə razılıq verdi.
Bu vaxt kraliça Marqarita qoşun toplayaraq cənuba hərəkət etdi və Uekfild yaxınlığında Ricardın ordusunu ağır məğlubuyyətə uğratdı, Ricard özü döyüşdə həlak oldu ( 1460 – cü il 30 dekabr ). Bir çox yorklu edam edildi.
Bir müddət sonra York hersoqunun böyük oğlu Yorklu Eduard Uorviklə birgə Londona daxil olaraq, kral elan edildi. Lankasterçilər 1461 – ci ilin 29 martında Touton döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğradıldı. IV Eduard parlament tərəfindən kral kimi tanındı və Vestminsterdə başına tac qoyuldu.
Müharibənin III mərhələsi ( 1462 – 1464 mayı ) xırda, lokal toqquşmalarla müşayiət olunmuşdir.
4 illik atəşkəsdən sonra Qızılgül müharibəsinin IV mərhələsi ( 1464 – 1471 ) başlayır. Bu zaman kral IV Eduardla qraf Uorvik arasında nifaq baş verir. Uorvikin məqsədinə əks olaraq, Eduard Fransaya yox, Burqundiyaya meyl edirdi. Uorvikdən gizli kral Yelizaveta Vudvillə nigaha girdi, Vudvil ailəsi siə cəngavərlərin içərisindən yüksəlmiş yeni əyanlara məxsus idi.
Tezliklə kralın qardaşı, hersoq Klarens də Uorviklə birləşdi. 1469 – cu ilin iyununda Eckot döyüşündə onlar IV Eduardı məğlubiyyətə uğratdılar. Daha sonra Fransaya gedən Uorvik VI Henrinin arvadı Marqarita ilə görüşdü və ittifaq bağladı. Bir il sonra Uorvik İngiltərəyə qayıdaraq IV Eduardı təkrar məğlubiyyətə uğratdı və VI Henrini taxta əyləşdirdi.
Lakin artıq 1471 – ci ildə IV Eduard Barnet döyüşündə Uorviki ağır məğlubiyyətə uğratdı və hersoq Klarens də qardaşının tərəfinə keçdi. Uorvik ələ keçirildi və öldürüldü. VI Henri isə kral IV Eduardın əsiri oldu. Kraliça Marqarita mübarizəni davam etdirməyə cəhd etsə də, əsir düşdü, oğlu şahzadə Eduard isə edam olundu. Tezliklə VI Henri Tauerdə öldü. Bu hadisədən sonra IV Eduard 1483 – cü ildə ölmünə qədər İngiltərəni maneəsiz idarə etdi.
Eduard öz hakimiyyəti dövründə baron çarpışmalarına müvəqqəti son qoydu. Öz qardaşı hersoq Klarensi o, həbs etdirərək öldürtdü. Daha sonra Fransa ilə münasibətləri qaydaya salmaq qərarına gəldi.
1475 – ci ildə o, qonşuları ilə Kaleyə çıxdı və Burqundiya hersoqu Cəsur Karlla ittifaqda XI Lüdovikə qarşı yürüşə başladı. Fransız kralı IV Eduarda Fransanı tərk etmək müqabilində müəyyən subsidiyalar təklif etdi. IV Eduard razı oldu və dərhal 15 min funt sterlinq aldı. Daha sonra ingilis kralı Lüdavikə 10 min funt sterliq müqabilində kraliça Marqaritanı təhvil verməyi təklif etdi. Marqarita azadlıq müqabilində XL Lüdovikə mirası olan Anju, Provans və Lotaringiyanı verdi.
IV Eduard ticarətə də böyük maraq göstərirdi və Londonunticarət müəsissələrində özü şəxsən iştirak edirdi.
Feodal baronlarla ömürboyu mübarizə aparan IV Eduard York partiyasının baronlarına da inanmırdı. Ona görə də kral öz tərəfinə yeni əyanları çəkirdi. Parlament aristokratiyanın güclü təsirinə məruz qaldığından, Eduard ona da etibar etmirdi və parlamenti nadir hallarda çağırırdı.
Lakin 1483 – cü ildə IV Eduard öldü və feodal müxalifəti dərhal baş qaldırdı. Onun başında kralın kiçik qardaşı Qlosterli Ricard durudu.
IV Eduardın 2 oğlu var idi, lakin Ricard onların hər ikisini Taure saldırdı və öldürtdü. 1483 – cü il 6 iyulda III Ricard taxta çıxdı. Lakin dərhal ona qarşı qiyam başladı və qiyamın başında Ricardın keçmiş tərəfdarı Bukinqem hersoqu durudu. Üsyan yatırıldı və onun təşkilatçısı edam olundu. Lakin əyanlar III Ricardın bu qətiyyətli hərəkətlərindən narazı idilər, çünki o da IV Eduardın siyasətini davam etdirirdi. Hədsiz maliyyə iddiaları centriləri və şəhərliləri də ona qarşı çevirdi. Bu vəziyyətdən istifadə edən Riçmond qrafı, Lankasterlərin uzaq qohumu, Henri Tüdor hakimiyyətə iddia etməyə baçladı. 1485 – ci ilin avqustunda Milfordda( Uels ) qoşun çıxaran Henri Tüdor ölkənin mərkəzinə irəlilədi. 1485 – ci il 22 avqustda Bosvort döyüşüündə III Ricardın qoşunu məğlub edildi, özü isə hakimiyyətəlak oldu. Qızılgül müharibələrinin bu sonuncu döyüşündə çox az baron iştirak edirdi: onların çoxu bundan əvvəl həlak olmuşdu. Bu, müsbət hal idi və ölkənin mütərəqqi yolla inkişafında maneələri təmizlədi. Henri Tüdorun tərəfində centrilər və şəhərlilər durudu. O, York şahzadəsi ( IV Eduarın qızı ) Yelizaveta ilə evləndi və Tüdorlar sülaləsinin ( 1485 – 1603 ) özülü qoyuldu.
Müəllif: Yeganə Hafiz qızı Gözəlova
-
Azərbaycan coğrafiyası - Cənubi Azərbaycan
Cənubi Azərbaycanın relyefi bir neçə dağ silsilələrindən və dağarası çökəkliklərdən ibarətdir. Cənubi Azərbaycanın şimal hissəsində əsasən intruziv süxurlardan təşkil olunmuş Qaradağ silsiləsi əyməvari şəkildə qərbdən şərqə doğru uzanır. Araz çayının sağ sahilindən başlanan bu silsilənin mütləq yüksəkliyi 3000 metrə qədər çatır. Qaradağ silsiləsinin şimal yamacı 50 kilometr məsafədə 3000 metrdən 200 metrə qədər, cənub yamacı isə 25 kilometr məsafədə 3000 metrdən 1000 metrə qədər enir. Onun şimal yamacına kəsilmiş dərələrin dərinliyi 1000 metrdən artıqdır. Kiəmki-Qaraca silsiləsi Qaradağın cənub, cənub-qərbinə yaxın olmaqla 110 kilometr məsafədə uzanır. Onun Kiəmki zirvəsi 3358 metrə, ən uca zirvəsi isə 3975 metrə qədər ucalır. Silsilənin maksimal enliyi 30 kilometrə qədərdir. Bu silsilə cənub-şərqdə Qaraca dağı (2875 m) vasitəsilə Savalan silsiləsilə birləşir. Bu silsilə qərbdən şərqə doğru 130 kilometr uzanmaqla 4821 metrə qədər (Savalan dağı) ucalır. Cavan (pleystosen) vulkan lavalarından, vulkan küllərindən, tuflarından yaranmış Savalan silsiləsinin yamacları Acıçay, Balıqçay, Qarasuçay çayları vasitəsilə parçalanmışdır. Bozquş silsiləsi Acıdərə çayının yuxarı və orta axınından cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru 125 kilometr məsafədə uzanır. Onun mütləq yüksəkliyi 3299 metrə, maksimal enliyi isə 20 kilometrə çatır. Bozquş silsiləsi şimaldan Acıçay, Balıqçay, cənub-şərqdən isə Qızılüzən çayının sol qolları vasitəsilə parçalanmışdır. Acıdərə çökəkliyindən cənub-qərbə vulkan mənşəli Səhənd (Haramdağ) dağının (3710 m) konusu ucalır. Ətrafdakı dağarası çökəklik və düzənliklərdən 2500 metrdən artıq ucalan Səhənd dağı və Savalan dağı relyefdə öz vulkan konusu ilə çox qabarıq şəkildə görünür. Zirvədən radial şəkildə ətraf yamacların ətəklərinə doğru istiqamətlənən kiçik çay dərələri dağa xüsusi görkəm verir. Mişudağ silsiləsi Urmiya gölünün şimal-şərq qurtaracağında yerləşməklə 60 kilometr məsafədə uzanır. Onun maksimal yüksəkliyi 3132 metr (Ələmdar dağı), eni isə 30 kilometrdir. Mişudağın yamaclarında da ariddenudasiya prosesləri gedir. Cənubi Azərbaycanın qərb qurtaracağında İranla Türkiyə sərhədi boyu 110 kilometr məsafədə uzanan Qotur silsiləsinin şərq yamacı Sarısu, Qızılçay, Ələnd, Qotur çayları ilə kəskin parçalanmışdır. Qotur silsiləsinin ən uca zirvələrindən Heravil (3676 m), Avrin (3623 m) və Moğancıq (3676 m) dağlarıdır. Aşırımlara Bəzərgan, Qaratəpə və başqalarını misal çəkmək olar. Qotur silsiləsindən cənuba, Urmiya gölündən qərbə Moğancıq-Musalan silsiləsi ayrı-ayrı dağ tirələrindən ibarət olmaqla, onların mütləq yüksəkliyi 2000 metrlə 3000 metr arasında dəyişir. Silsilələrin ən uca zirvəsi 3601 metrdir. Mezozoyun çökmə süxurlarından yaranan bu silsilənin şərq yamacları Urmiya gölünə doğru istiqamətlənən bir çox çay dərələri vasitəsilə parçalanmışdır. Dağ silsilələri arasında Ərdəbil, Acıdərə, Sərab və Mianə adlı iri dağarası çökəkliklər uzanır. Urmiya dağarası çökəkliyi Xoy şəhəri ilə Miandabad şəhəri arasında 230 km, Təbriz-Quşçu istiqamətində isə (qərbdən şərqə 125 km məsafədə uzanır. Çökəklikdə pleystosenin kontinental və göl çöküntüləri yayılmışdır. Acıçay (Acıdərə çökəkliyi qərbdən şərqə doğru (Təbriz-Kəhriz istiqamətində 125 km məsafədə uzanır. Onun dibində çay terraslarından ibarət düzənliklər, ətraf hissələrdə isə gətirmə konusları vardır. Ərdəbil çökəkliyi Balıqlıçay, Quruçay və Qarasu çaylarının qovuşduğu yerdə vulkanogen, allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuş düzənlikdən ibarətdir. Onun sahəsi 1000 kvadrat kilometrə qədərdir. Mianə çökəkliyi Qızılüzən çayının orta axınında yerləşməklə, qərbdən şərqə 25-30 kilometr məsafədə uzanır. Muğan düzünün bir hissəsi Cənubi Azərbaycan ərazisinə daxil olmaqla, qərbə doğru 200 metrə qədər yüksəlir. Cənubi Azərbaycan relyefində təbiətin yaratdığı əvəzsiz abidələrdən biri də vulkan mənşəli Savalan dağıdır.
Təbii ehtiyatlar
Azərbaycan ərazisində dağlıq relyef şəraitində geniş yayılmış sürüşmələr, uçqunlar, sellər və vaxtaşırı baş verən zəlzələlər yaşayış məntəqələrini dağıdır, təsərrüfata ciddi ziyan vurur və insan tələfatına səbəb olur. Azərbaycan ərazisi mezo-kaynozoyun çökmə, vulkanogen və intruziv süxurlarından yaranmışdır. Azərbaycan ərazisi Alp qırışıqlıq zonasına aid olub, tektonik cəhətdən olduqca fəaldır. Bu, özünü ilk növbədə güclü zəlzələlərdə (9 bal) büruzə verir. Azərbaycan ərazisi yeraltı faydalı qazıntılarla zəngindir. Bu torpaq ən qədim zamanlardan özünün faydalı qazıntıları ilə, ilk növbədə, nefti və qazı ilə şöhrət tapmışdır. Dəmir, maqnezium, titan (maqnetitli qumdaşı), xrom, mis, polimetallar, kobalt, mərgmüş, molibden, İslandiya şpatı, dağ bülluru, kvars, kükürd kolçedanı, kükürd, barit, alunit, andaluzit, bitum, daş duz və s. kimi filiz və qeyri-filiz faydalı qazıntılar bu torpağın sərvətidir. Tikinti üçün yararlı, odadavamlı, abraziv və digər təbii sərvətlər Azərbaycan ərazisində geniş yayılıb. Azərbaycanda olan mineral bulaqlar öz kimyəvi tərkibinə görə on bir tipə bölünür. Buraya hidrokarbonatlı, hidrokarbonatlı-xloridli, hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı, hidrokarbonatlı-sulfatlı, xloridli, sulfatlı-xloridli və başqa kimyəvi tərkibli mineral bulaqlar daxildir.
Su ehtiyatları
Azərbaycan ərazisində içməyə yararlı sular məhdud ehtiyatlara malik olmaqla qeyri-bərabər paylanmışdır. Hazırda ölkənin yerüstü su ehtiyatları 30-31 kubkilometr təşkil edir, quraq illərdə isə bu ehtiyat 20,3 kubkilometrə qədər azalır. Yerüstü su ehtiyatlarının mənbələrini çaylar, göllər, su anbarları və buzlaqlar təşkil edir. Ölkəmizin şirin su ehtiyatlarının 70-72 faizi ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır.
Azərbaycanın yerüstü su ehtiyatlarının 19-20,6 kubkilometri transsərhəd çayların, 9,5-10 kubkilometri isə yerli çay axımı hesabına formalaşır. Samur çayı istisna olmaqla birbaşa Xəzər dənizinə tökülən çayların illik su ehtiyatı 2,2-2,5 kubkilometr təşkil edir ki, bunun da 1-1,1 kubkilometri Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacından, 1,2-1,4 kubkilometri Lənkəran təbii vilayətindən axan çayların payına düşür. Kür çayının hövzəsinə daxil olan sağ və sol qolların ümumi su ehtiyatı isə 7,5-7,8 kubkilometr təşkil edir.
Respublikanın əsas su arteriyaları olan Kür və Araz çayları ölkə ərazisinə daxil olana qədər müxtəlif kimyəvi element və birləşmələrlə, üzvi maddələrlə çirklənməyə məruz qalır. Sərhəd xətlərində bu çayların sularında neft məhsulları, fenollar, mis, bismut, titan, manqan və digər elementlər yol verilən qatılıq həddindən artıqdır. Ermənistan ərazisindən Azərbaycana daxil olan Araz çayında çirklənmə dərəcəsi digər çaylardan daha çoxdur. Çay suları respublika ərazisində də müxtəlif mənşəli çirklənmələrə məruz qalır.
Respublika ərazisindəki irili-xırdalı 8359 çaydan yalnız 171-nin uzunluğu 25 kilometrdən artıqdır. 327 çayın uzunluğu 25 kilometrdən, 7861 çayın uzunluğu isə 10 kilometrdən azdır. Hesablamalara görə, Azərbaycanda çay şəbəkəsinin orta sıxlığı 0,39 kubkilometr təşkil edir. Çay şəbəkəsinin ən böyük sıxlığı Lənkəran (0,84 kilometr/kvadratkilometr), ən az sıxlığı isə Ceyrançöl və Abşeron-Qobustan (0,20 kilometr/kvadratkilometr) bölgələrinin payına düşür.
Təbii şəraitdə respublikada çay suları şirin sulu olmaqla ümumi minerallaşma dərəcəsi 0,3-0,5 qram/litr səviyyəsindədir. Çay sularının kimyəvi tərkibində hidrokarbonat və kalsium ionları üstünlük təşkil edir. Ceyrançöl və Abşeron-Qobustan çaylarının suları isə 0,5-1,5 qram/litr və daha çox minerallaşma dərəcəsi ilə sulfatlı natriumlu kimyəvi tərkibə malikdir.
Su anbarları: Azərbaycanda çayların yerüstü axını hidroloji ildən və mövsümlərdən asılı olaraq kəskin dəyişir. Bu dəyişkənlikdən asılılığı azaltmaq və il ərzində istifadə oluna biləcək etibarlı su mənbələrinə malik olmaq məqsədi ilə bir sıra çayların üzərində su anbarları yaradılıb. Respublikamızda 140-a qədər su anbarı var. Bunların ən böyükləri Kür çayı üzərindəki Mingəçevir (həcmi 16 milyard kubmetr), Şəmkir (həcmi 2,6 milyard kubmetr), Araz çayı üzərindəki Araz (həcmi 1,3 milyard kubmetr), Tərtər çayı üzərindəki Sərsəng (həcmi 0,5 milyard kubmetr) su anbarlarıdır. Su anbarlarının ümumi sahəsi 87 min hektar, suyunun həcmi isə 22 kubkilometrə yaxındır.
Göllər: Azərbaycan ərazisində ümumi sahəsi 394 kvadratkilometr olan 450-yə yaxın göl mövcuddur ki, bunlardan da 200-ə yaxını yay aylarında quruyur. Göllərin ümumi su ehtiyatı 0,9 kubkilometrə, şirinsulu göllərin ehtiyatı isə 0,03-0,05 kubkilometrə yaxındır.
Buzlaqlar: Azərbaycan ərazisində buzlaqlar əsasən Böyük Qafqaz dağlarının Baş Suayrıcında və Yan Silsilədə mütləq yüksəkliyi 3600-4000 metrdən artıq olan ərazilərdə formalaşıb. Son 70 ildə dağ zirvələrindəki buzlaqların sahəsi xeyli azalıb. Hazırda buzlaqların sahəsi təqribən 6,6 kvadratkilometr, su ehtiyatı isə 0,08 kubkilometr təşkil edir. Buzlaqlar Bazardüzü zirvəsində 3,6 kvadratkilometr, Bazaryurdda 1 kvadratkilometr, Tufandağda 0,5 kvadratkilometr, Şahdağda isə 1,1 kvadratkilometr sahəni əhatə edir. Kiçik Qafqazda yalnız Qapıcıq dağında sahəsi 0,15 kvadratkilometr olan buzlaq mövcuddur. Buzlaqlar çayların qidalanmasında və illik su ehtiyatlarının tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.
Yeraltı sular: Respublikanın istifadəyə yararlı yeraltı sularının illik istismar ehtiyatları 9 milyard kubmetrə yaxındır. Yeraltı suların əsas ehtiyatları Samur-Dəvəçi, Şəki-Zaqatala, Gəncə-Qazax, Mil-Qarabağ, Cəbrayıl, Naxçıvan dağətəyi düzənliklərində toplanıb. Bu ehtiyatların 60 %-ə yaxını Samur-Dəvəçi, Şəki-Zaqatala və Gəncə-Qazax dağətəyi düzənliklərinin ərazisində yerləşir. Geoloji kəsilişdə yüksək sukeçiricilik xüsusiyyətlərinə malik çaqıl-çınqıl və qumlu süxurların üstünlük təşkil etməsi, çay şəbəkəsinin yaxşı inkişaf etməsi, yağıntıların çoxluğu bu ərazilərdə yeraltı suların qidalanması üçün əlverişli şərait yaradır. Dağətəyi bölgələr içərisində Ceyrançöl və Acınohur düzənlikləri yeraltı suların ehtiyatlarının çox məhdudluğu və nisbətən yüksək minerallaşma dərəcələri ilə səciyyələnir. Şamaxı-Qobustan ərazisi bir qədər müsbət şəraitlə fərqlənir.
Böyük və Kiçik Qafqazın, Talışın dağlıq hissələrində yüksək keyfıyyətli yeraltı sular əsasən tektonik çatlarla əlaqəli olaraq bulaqlar şəklində təzahür edir. Yamacların ətəklərində, dərələrdə rast gəlinən bulaqların sərfı adətən 5-10 litr/saniyə arasında dəyişir. Dağ çaylarının yataqaltı süxurlarında gündəlik sərfi 40-60 min kubmetr olan yeraltı sular da geniş yayılmışdır.
Ölkə ərazisində su ehtiyatlarının məhdudluğuna və şirin su ehtiyatlarının həcminə görə Cənubi Qafqazın ən “kasıb” ölkəsi olmasına baxmayaraq, Azərbaycan adambaşına düşən suyun miqdarına görə dünyanın bir çox ölkələrindən irəlidədir.
alinti...
-
Azərbaycan - Azərbaycan coğrafiyası
Azərbaycan ərazisi düzənlik və dağlıq relyefə malik olub, mütləq yüksəkliyi 28 m-dən (Xəzərsahili düzənlik) 4821 m-ə (Bazardüzü) nə qədərdir. Azərbaycan Respublikasının ovalıq və düzənlik relyefi Gəncə, Qazax, Qarabağ, Mil, Muğan, Şirvan, Salyan, Lənkəran, Samur-Dəvəçi, Arazyanı və Şərurdan ibarətdir. Azərbaycan Respublikasının ərazisi beş coğrafi vilayətə bölünür: onlardan dördü (Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Naxçıvan MR, Lənkəran) dağlıq, biri isə (Kür-Araz və ya Mərkəzi Aran) ovalıqdır. Böyük Qafqazın Azərbaycan hissəsi hüdudunda iki əsas dağ silsiləsi-Baş Qafqaz (Bazardüzü dağı – 4466 m) və Yan silsilə (Şahdağ – 4243 m) uzanır. Dağlıq Şirvan, Qobustan və Abşeron yarımadası Cənub-şərqi Qafqazda yerləşir. Baş Qafqaz dağ silsiləsinin cənub yamacı ətəyi boyunca Qanıx-Əyriçay dağarası çökəkliyi, ondan cənuba isə geniş Ceyrançöl və Acınohur öndağlığı uzanır. Baş Qafqaz silsiləsi Bazardüzü dağından şərqə Azərbaycan ərazisi daxilində şimal-qərbdən (Tinovroso dağı) cənub-şərqə doğru uzanmaqla 4000 metrdən 1026 metrə qədər (Kəmçi dağı) alçalır. Azərbaycan və Dağıstan xalqları arasında tarixən gediş-gəliş, o cümlədən də ticarət əlaqələri Baş Qafqaz silsiləsinin Tinovroso (2800 m), Maçxalroso (2900 m), Malarasa (2865 m), Qudurdağ (2500 m), Dindidağ (2992 m), Attaqay (2657 m), Ağbulaq (3200 m), Qərbi Salavat (2832 m), Nohurlar (3250 m), Qdım (2906 m), Fiy (3104 m) və bir çox başqa aşırımlar vasitəsilə saxlanılmışdır. Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsində Şahdağ (Qara-arxac -2901 m, Hinaldağ – 3367 m), Murovdağ (Gamışdağ – 3724 m), Qarabağ (Böyük Kirs – 2725 m) sıra dağları və Qarabağ vulkanik yaylası (Böyük İşıqlı – 3552 m, Dəlidağ – 3616 m) relyefdə üstünlük təşkil edir. Naxçıvan MR ərazisində Dərələyəz (Küküdağ – 3120 m) və Zəngəzur sıra dağları (Qapıcıq dağı – 3904 m) uzanır. Hər iki sıra dağların qovuşağında Biçənək aşırımı (2346 m) yerləşir. Lənkəran ovalığı cənub-qərbdə Talış sıra dağları ilə (Gömürgöy – 2493 m) sərhədlənir. Bu dağların ön hissəsi boyu Burovar silsiləsi (914 m), mərkəz hissəsi boyu isə Peştəsər (2200 m) sıra dağları uzanır.
alinti..
-
Idman xeberleri
UEFA Avropa Liqasının pley-off mərhələsi çərçivəsində baş tutacaq “Qarabağ” – “Yanq Boys” cavab qarşılaşmasından öncə keçiriləcək mətbuat konfranslarının vaxtı bəlli olub. Apasport.az saytının məlumatına görə, ağdamlıların baş məşqçisi Qurban Qurbanov avqustun 26-da oyunun keçiriləcəyi Tofiq Bəhramov adına Respublika stadionunun mətbuat zalında saat 17:15-də media mənsublarının önünə çıxacaq.
“Yanq Boys”un baş məşqçisi Harald Gamperle isə saat 17:45-də jurnalistlərin suallarını cavablandıracaq. Rəqibimizin oyunqabağı son çalışması 18:15-də baş tutacaq.
Qeyd edək ki, Qurban Qurbanovun komandası matçdan qabaqkı son məşqə oyunun keçiriləcəyi stadionda çıxmayacaq. Belə ki, “Qarabağ”n oyunöncəsi son məşqi sabah saat 19:15-də klubun Suraxanı qəsəbəsindəki bazasında baş tutacaq.
Alinti...
-
Dunya xeberi
Çexiya prezidenti Miloş Zemanın Azərbaycana rəsmi səfərinin vaxtı bəlli olub.
Çexiya prezidentinin mətbuat xidmətindən APA-ya verilən məlumata görə, səfər sentyabrın 14-də həyata keçiriləcək.
Hələlik səfərin proqramı barədə açıqlama verilmir.
alinyi..
-
Show Biznes xeberleri - Meşhurlar
Azərbaycanlı müğənni Niyam Salami xoşagəlməz halla üzləşib. Lent.az-a açıqlama verən ifaçı bildirib ki, onun bir neçə gün öncə təqdim etdiyi “Gum gum” adlı klip “Youtube” şəbəkəsindən silinib: “Harada pis iş var, gəlib məni tapar. Əməlli başlı başıma iş gəlib. Belə ki, rejissor Nail Naiboğluna müraciət etdim ki, türkiyəli müğənni Ayşe Hatun Ünalın ifa etdiyi “Gum gum” mahnısına klip çəksin. O, da çəkdi. Klipi “Youtube” yüklədikdən sonra Ayşe Hünalın sosial şəbəkədəki səhifəsinə göndərib. Türkiyəli müğənnin çalışdığı prodakşn da bizim bu mahnıya klip çəkdirdiyimizdən xəbərdar olub və ekran işini “Youtube”dən sildirib. Mən də məcbur qalıb yenidən klipi “Youtube” yerləşdirdim. Onu da deyim ki, mənim bu sənətdə yolumu bağlamaq istəyən həmkarlarım var. Allah hər şeyi görür. Mən öz işimləyəm. Şou-biznesdə heç kimlə işim yoxdur. Paxıl insanlar isə heç zaman artmaz”.
N.Salami daha sonra bildirdi ki, yeni klip çəkdirir: “Bu yay istirahətin nə olduğunu bilmədim. Yeni mahnılar yazdırıb, kliplər çəkdirdim. İndi də söz və musiqisi həmkarım Fidan Süleymanovaya məxsus “Qonağam yaşadığım şəhərdə” adlı bəstəyə klip çəkdirirəm. Ekran işi çox fərqli olacaq. Gözləməyə dəyər”.
[video=youtube_share;M8DLEwIROl0]https://youtu.be/M8DLEwIROl0[/video]
alinti..
-
Konu: Manaf Ağayev oğlu iləShow Biznes xeberleri - Meşhurlar
Müğənni Manaf Ağayev ilk dəfə olaraq “İnstagram” səhifəsində oğlunun fotosunu paylaşıb. Lent.az-ın məlumatına görə, ifaçı şəklə “Oğlumla toyda. Bütün subaylara qsmət olsun”.
Xatırladaq ki, ifaçı ötən ay açıqlamasında oğluna toy edəcəyini açıqlayıb: “Oğlum ailə qurmağa hazırlaşır. Yaxın günlərdə toyunu edəcəm. Amma hələ “hə”si olmayıb. Ailə quracağı xanımı da özü seçib. Qohumlarda olan subay qızlardan kimi məsləhət bildiksə, razı olmadı. Bu, onun seçimidir”.
Qeyd edək ki, M.Ağayevin bir qızı, iki oğlu var. Qızı iyun ayında ailə qurub. İki oğlu isə subaydır.
alinti...
-
Show Biznes xeberleri - Meşhurlar
Dünya şöhrətli müğənni Araş sosial şəbəkədə ailəsinin fotosunu paylaşıb.
Axşam.az-ın məlumatına görə, fotoda Araşın 2011-ci ildə Dubayda evləndiyi Behnaz Ansari və əkizləri yer alıb.
Qeyd edək ki, Araş 2009-cu ildə Aysel Teymurzadə ilə Azərbaycanı "Eurovision"da təmsil edib. O, müsahibələrində ulu babasının azərbaycanlı olduğunu deyib.
alinti...
-
Show Biznes xeberleri - Meşhurlar
Bir neçə gündür aralarında qalmaqal yaşanan xalq artistləri Ramiz Novruz və Ramiz Məlik gərginliyə son qoyublar. Bu barədə R. Məlik Lent.az-a açıqlamasında bildirib. O deyib ki, sənət yoldaşının üzrünü qəbul edib: “Hazırda müdirimlə oturub söhbət edirik. Məsələni həll etdik, qurtardıq. Mən ağsaqqallıq elədim, Ramiz Novruzun mədəniyyətdən, tərbiyədən kənar sözlərini onun özünə qaytarmaq şərtilə bağışladım. Mənə qarşı işlətdiyi bütün nalayiq ifadələri etiraf etdi və dediklərini özünə götürdü. Məndən dəfələrlə üzr istədi. Mən də indi polis bölməsindən gəlirəm. Saat 3-də də kollektiv qarşısında məndən üzr istəyəcək. Mən onu teatr kollektivinə, teatrın imicinə və uşaqlarına görə bağışladım".
alinti..
-
Show Biznes xeberleri - Meşhurlar
Bir neçə ay öncə ailə quran tanınmış aparıcı Elgiz Əkbər əməkdar artist Elza Seyidcahanın qızının toyuna həyat yoldaşı ilə birgə qatılıb. Lent.az-ın məlumatına görə, toyundan sonra ilk dəfə xanımı ilə görülən aparıcı foto-kameramız önündə şəkillər çəkdirib: “Bu gün həyat yoldaşımla birgə Elzanın qızının xoş gününə gəlmişik. Allah bütün subaylara toy qismət eləsin”.
Qeyd edək ki, E.Əkbər bu ilin mayın 9-da Əsmər adlı xanımla ailə qurub. Aparıcı toyunu mediaya qapalı etmişdi.
E.Əkbərin xanımı ilə birgə çəkilmiş fotolarını təqdim edirik.
alinti...